του Παράσχου Μανιάτη*
Εκτελεστική σύνοψη
Η κλιμάκωση της σύγκρουσης ανάμεσα σε Ηνωμένες Πολιτείες, Ισραήλ και Ιράν έχει μεταφέρει το επίκεντρο των διεθνών αγορών από τα παραδοσιακά θεμελιώδη μεγέθη – προσφορά, ζήτηση και αποθέματα – στο σκληρό γεωπολιτικό ρίσκο: Τη δυνατότητα να μετακινηθεί φυσικά το πετρέλαιο και το LNG μέσα από κρίσιμους θαλάσσιους διαδρόμους.
Το αποτέλεσμα ήταν ένα από τα πιο απότομα ενεργειακά σοκ των τελευταίων ετών. Οι τιμές των διεθνών benchmarks, Brent και WTI (West Texas Intermediate). Όταν «το WTI ανέβηκε» ή «έπεσε» (συνήθως εννοούν την τιμή των συμβολαίων αργού πετρελαίου WTI που διαπραγματεύονται στις ΗΠΑ), ξεπέρασαν ξανά το ψυχολογικό όριο των 100 δολαρίων ανά βαρέλι και σε ορισμένες στιγμές πλησίασαν τα 120 δολάρια.
Στις 8-9 Μαρτίου 2026 (ώρα Ασίας) το Brent ενισχύθηκε περίπου κατά 27% μέσα σε μία συνεδρίαση – η μεγαλύτερη ημερήσια άνοδος από το 1988 σύμφωνα με στοιχεία Reuters/LSEG – ενώ το WTI κινήθηκε αντίστοιχα. Παράλληλα εκδηλώθηκε ένα έντονο «risk-off» κύμα στις διεθνείς αγορές: Μετοχές υποχώρησαν, ορισμένες αγορές ομολόγων δέχθηκαν πιέσεις λόγω φόβων πληθωρισμού, το δολάριο ενισχύθηκε και οι προσδοκίες για την πορεία των επιτοκίων επαναξιολογήθηκαν.
Το ενεργειακό σοκ ήρθε σε μια στιγμή που, μόλις λίγες εβδομάδες νωρίτερα, οι βασικοί διεθνείς οργανισμοί θεωρούσαν ότι το 2026 θα ήταν χρονιά σχετικής άνεσης στην αγορά πετρελαίου. Η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας (IEA) προέβλεπε αύξηση της παγκόσμιας ζήτησης μόλις κατά 850 χιλιάδες βαρέλια ημερησίως, ενώ η προσφορά εκτιμάτο ότι θα αυξανόταν κατά περίπου 2,4 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα. Ταυτόχρονα, μεγάλα αποθέματα είχαν ήδη συσσωρευτεί μέσα στο 2025.
Αντίστοιχα, η Υπηρεσία Πληροφοριών Ενέργειας των ΗΠΑ (EIA) στο βασικό της σενάριο εκτιμούσε ότι η μέση τιμή του Brent το 2026 θα μπορούσε να κινηθεί κάτω από τα 60 δολάρια το βαρέλι. Ωστόσο, η ίδια υπηρεσία προειδοποιούσε ότι μια σύγκρουση, που θα επηρέαζε τις ροές πετρελαίου μέσω του Στενού του Ορμούζ, θα μπορούσε να ανατρέψει πλήρως αυτές τις εκτιμήσεις.
Η κλιμάκωση και το σοκ στη ναυσιπλοΐα
Τα γεγονότα που οδήγησαν στην εκτίναξη των τιμών εκτυλίχθηκαν μέσα σε λίγες ημέρες, από τα τέλη Φεβρουαρίου έως τις αρχές Μαρτίου 2026.
Στα τέλη Φεβρουαρίου καταγράφηκαν χτυπήματα και αντίποινα που σηματοδότησαν την κλιμάκωση της έντασης στην περιοχή. Την 1η Μαρτίου αναφέρθηκαν διαταραχές σε ενεργειακές εγκαταστάσεις και προβλήματα στη ναυσιπλοΐα, με το Brent να κλείνει περίπου στα 78 δολάρια. Μέσα στις επόμενες ημέρες η ανησυχία αυξήθηκε: Στις 3 Μαρτίου εκδόθηκαν οδηγίες αποφυγής της περιοχής για πλοία και πληρώματα, ενώ στις 5 Μαρτίου υπήρξαν αναφορές για επιθέσεις σε δεξαμενόπλοια. Οι τιμές τότε είχαν ήδη φτάσει περίπου στα 85 δολάρια.
Η αγορά άρχισε να αντιλαμβάνεται ότι το πρόβλημα δεν ήταν μόνο η παραγωγή, αλλά η μεταφορά της ενέργειας. Μέχρι τις 8-9 Μαρτίου οι τιμές του πετρελαίου ξεπέρασαν τα 100 δολάρια, με ενδοσυνεδριακά επίπεδα κοντά στα 120.
Η σημασία της ναυσιπλοΐας είναι κρίσιμη για την ενεργειακή αγορά. Σύμφωνα με στοιχεία της EIA, περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως περνούν από το Στενό του Ορμούζ – ποσότητα που αντιστοιχεί σε περίπου 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης υγρών καυσίμων.
Οι εναλλακτικές διαδρομές είναι περιορισμένες. Ακόμη και χωρίς πλήρη αποκλεισμό της διόδου, ο φόβος επιθέσεων, τα υψηλά ασφάλιστρα πολέμου και οι αποφάσεις των πλοιοκτητών μπορούν να καταστήσουν τη διέλευση οικονομικά ασύμφορη. Σε τέτοιες συνθήκες, η αγορά βιώνει πρακτικά μια μείωση της διαθέσιμης προσφοράς.
Από τα 70 στα 120 δολάρια μέσα σε λίγες ημέρες
Η ταχύτητα της ανόδου ήταν εντυπωσιακή. Στις 2 Μαρτίου το Brent έκλεισε περίπου στα 77,74 δολάρια ανά βαρέλι και το WTI στα 71,23. Τρεις ημέρες αργότερα, στις 5 Μαρτίου, οι τιμές είχαν ήδη ανέβει στα 85,41 και 81,01 δολάρια αντίστοιχα.
Μέχρι τις 8-9 Μαρτίου το Brent διαμορφώθηκε γύρω στα 117 δολάρια, με ενδοσυνεδριακά υψηλά κοντά στα 119, ενώ το WTI κινήθηκε περίπου στα 116 δολάρια. Οι ημερήσιες αυξήσεις άγγιξαν το 27%-28%.
Παρά τη μεγάλη άνοδο, οι τιμές παραμένουν χαμηλότερες από το ιστορικό υψηλό των περίπου 143-145 δολαρίων που είχε καταγραφεί τον Ιούλιο του 2008.
Τα κανάλια μέσω των οποίων η γεωπολιτική επηρεάζει την αγορά
Η ιδιαιτερότητα της κρίσης του 2026 είναι ότι δεν ξεκίνησε από έλλειψη παραγωγής, αλλά από τον κίνδυνο διακοπής των ροών.
Πρώτο και σημαντικότερο είναι το κανάλι της ναυσιπλοΐας. Εάν το Στενό του Ορμούζ καταστεί μη λειτουργικό, οι διαθέσιμες εναλλακτικές είναι περιορισμένες. Η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα διαθέτουν ορισμένες υποδομές παράκαμψης, αλλά η συνολική δυναμικότητά τους εκτιμάται γύρω στα 2,6 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως – πολύ μικρότερη από τις κανονικές ροές.
Δεύτερο είναι το κανάλι της περιφερειακής παραγωγής. Όταν οι εξαγωγές εμποδίζονται και οι αποθηκευτικοί χώροι γεμίζουν, οι παραγωγοί αναγκάζονται να μειώσουν την άντληση. Δημοσιεύματα ανέφεραν ήδη σημαντική πτώση της παραγωγής στο Ιράκ λόγω περιορισμένων δυνατοτήτων εξαγωγής.
Τρίτο είναι το ζήτημα της εφεδρικής παραγωγικής ικανότητας. Το OPEC+ έχει συμφωνήσει σε αύξηση παραγωγής περίπου 206 χιλιάδων βαρελιών ημερησίως από τον Απρίλιο του 2026. Ωστόσο, ακόμη και αν η παραγωγή αυξηθεί, η ενέργεια πρέπει να μπορεί να μεταφερθεί με ασφάλεια για να φτάσει στην αγορά.
Επιπλέον, η περιοχή περιλαμβάνει και άλλα ευαίσθητα σημεία, όπως το Στενό του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ που συνδέει την Αραβική Θάλασσα με την Ερυθρά Θάλασσα. Διαταραχές σε αυτά τα περάσματα αυξάνουν σημαντικά το κόστος μεταφοράς.
Οι εταιρείες logistics έχουν ήδη αρχίσει να προσαρμόζονται. Η Maersk ανακοίνωσε έκτακτες χρεώσεις λόγω της κατάστασης στο Ορμούζ, ενώ η MSC επέβαλε πολεμικές προσαυξήσεις σε ορισμένα δρομολόγια. Παράλληλα, ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός (IMO) κάλεσε τις εταιρείες να επιδείξουν μέγιστη προσοχή και να αποφεύγουν τη διέλευση της περιοχής όπου είναι δυνατόν.
Οι αγορές σε κατάσταση «risk-off»
Η εκτίναξη των τιμών του πετρελαίου επηρεάζει άμεσα το ευρύτερο οικονομικό περιβάλλον. Όταν η ενέργεια ξεπερνά τα 100 δολάρια το βαρέλι, λειτουργεί σαν ένας παγκόσμιος «φόρος» που αυξάνει το κόστος παραγωγής και μεταφοράς.
Οι χρηματιστηριακές αγορές αντέδρασαν άμεσα. Δείκτες στην Ασία – ιδιαίτερα στην Ιαπωνία και τη Νότια Κορέα – κατέγραψαν σημαντικές απώλειες, καθώς οι οικονομίες που εισάγουν ενέργεια πλήττονται πρώτες από την άνοδο των τιμών.
Στις αγορές ομολόγων, οι επενδυτές άρχισαν να επανεκτιμούν τον πληθωριστικό κίνδυνο. Η άνοδος της ενέργειας μπορεί να οδηγήσει σε υψηλότερο πληθωρισμό και συνεπώς να καθυστερήσει πιθανές μειώσεις επιτοκίων.
Στην αγορά συναλλάγματος, το δολάριο ενισχύθηκε τόσο ως ασφαλές καταφύγιο όσο και λόγω της ενεργειακής θέσης των Ηνωμένων Πολιτειών, οι οποίες τα τελευταία χρόνια έχουν μετατραπεί σε σημαντικό εξαγωγέα ενέργειας.
Πληθωρισμός και οικονομικές επιπτώσεις
Το βασικό ερώτημα για την παγκόσμια οικονομία δεν είναι μόνο η ένταση της ανόδου των τιμών, αλλά και η διάρκειά της.
Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο έχει εκτιμήσει ότι μια αύξηση της τιμής του πετρελαίου κατά 10%, που διατηρείται για μεγάλο μέρος του έτους, μπορεί να προσθέσει περίπου 0,4 ποσοστιαίες μονάδες στον παγκόσμιο πληθωρισμό.
Οι κεντρικές τράπεζες προσπαθούν να αξιολογήσουν αν πρόκειται για προσωρινό σοκ ή για αρχή ενός νέου κύκλου πληθωριστικών πιέσεων. Ο αξιωματούχος της Fed, Κρίστοφερ Γουόλερ, έχει δηλώσει ότι το σοκ στην ενέργεια ενδέχεται να μην οδηγήσει σε μόνιμο πληθωρισμό, αν και αναμένεται να επιβαρύνει βραχυπρόθεσμα τους καταναλωτές.
Στην Ευρώπη, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα βρίσκεται ξανά μπροστά στο γνωστό δίλημμα: Να «κοιτάξει» μέσα από την άνοδο της ενέργειας ή να αντιδράσει πιο προληπτικά.
Η διάσταση της εφοδιαστικής
Η κρίση δεν επηρεάζει μόνο τις τιμές αλλά και τη λειτουργία του παγκόσμιου εμπορίου. Όταν η ναυσιπλοΐα διαταράσσεται, αυξάνεται το κόστος μεταφοράς και επιβραδύνονται οι εμπορικές ροές.
Για χώρες όπως η Ελλάδα, που είναι ταυτόχρονα ναυτιλιακή δύναμη και καθαρός εισαγωγέας πετρελαίου, η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Ελληνικές αρχές έχουν ήδη προειδοποιήσει για τους κινδύνους στην περιοχή και έχουν συστήσει αποφυγή της διέλευσης, όπου είναι δυνατόν.
Τα πιθανά σενάρια για τους επόμενους μήνες
Βραχυπρόθεσμα η αγορά φαίνεται να τιμολογεί τρία βασικά σενάρια:
- Στο πρώτο, η ένταση αποκλιμακώνεται και η ναυσιπλοΐα αποκαθίσταται σταδιακά. Σε αυτή την περίπτωση οι τιμές θα μπορούσαν να υποχωρήσουν σχετικά γρήγορα.
- Στο δεύτερο σενάριο, η κρίση παρατείνεται και η αγορά βιώνει επαναλαμβανόμενες διαταραχές, με υψηλά ασφάλιστρα πολέμου και αυξημένο κόστος μεταφοράς.
- Το τρίτο και πιο ανησυχητικό σενάριο αφορά περαιτέρω κλιμάκωση της σύγκρουσης ή επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές. Σε αυτή την περίπτωση οι τιμές θα μπορούσαν να αυξηθούν ακόμη περισσότερο, καθώς η διαθέσιμη εφεδρική παραγωγική ικανότητα είναι περιορισμένη.
Μεσοπρόθεσμα, ο μεγαλύτερος κίνδυνος για την παγκόσμια οικονομία είναι ο στασιμοπληθωρισμός: Υψηλές τιμές ενέργειας που πιέζουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις σε συνδυασμό με αυστηρότερες χρηματοπιστωτικές συνθήκες.
Οι αντιδράσεις των αγορών δείχνουν ότι αυτό το ενδεχόμενο έχει ήδη αρχίσει να ενσωματώνεται στις προσδοκίες των επενδυτών.
*Ο Παράσχος Μανιάτης είναι καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος 5 διδακτορικών διπλωμάτων από Σουηδικά και Αμερικανικά Πανεπιστήμια στους κλάδους: Logistics για Μηχανικούς, Μάνατζμεντ για Μηχανικούς, Οικονομικά & Χρηματοοικονομικά, Πολιτικές Επιστήμες & Δημόσιες Σχέσεις και Μαέστρος Μουσικής. Δίδαξε 41 χρόνια σε 9 δημόσια Πανεπιστήμια και 3 ιδιωτικά Πανεπιστήμια ανά τον κόσμο
