Σημαντικές ανακατατάξεις στον ρόλο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης φέρνει το νέο νομοσχέδιο του υπουργείου Οικονομικών για την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής, το οποίο εντάσσει τους δήμους σ΄ ένα διευρυμένο σύστημα διοικητικής συνεργασίας, καθιστώντας τους ουσιαστικά «συνεργούς» στον φορολογικό έλεγχο. Η εξέλιξη αυτή, αν και εντάσσεται στο πλαίσιο ευρωπαϊκών υποχρεώσεων για ενίσχυση της διαφάνειας και της ανταλλαγής πληροφοριών, προκαλεί ήδη έντονες αντιδράσεις από εκπροσώπους της αυτοδιοίκησης, οι οποίοι, επισημαίνουν την έλλειψη των απαραίτητων πόρων και υποδομών.
Το νομοσχέδιο με τίτλο «Διοικητική συνεργασία στον τομέα της φορολογίας – Ενσωμάτωση των Οδηγιών ΕΕ», που βρίσκεται σε δημόσια διαβούλευση έως τις 14 Απριλίου, προβλέπει την ενίσχυση των μηχανισμών διασταύρωσης φορολογικών στοιχείων και την επέκταση των ελέγχων σε σύγχρονους τομείς οικονομικής δραστηριότητας, όπως τα κρυπτοστοιχεία, οι ψηφιακές πλατφόρμες και οι διασυνοριακές συναλλαγές. Στην ιεραρχία των ρυθμίσεων βρίσκεται η δημιουργία ενός ενιαίου πληροφοριακού οικοσυστήματος, όπου δεδομένα θα διακινούνται αυτόματα μεταξύ κρατών-μελών και δημόσιων αρχών.
Σ΄ αυτό το πλαίσιο, οι δήμοι καλούνται να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο, αποκτώντας, έστω κι έμμεσα, πρόσβαση σε πιο ακριβή και διασταυρωμένα οικονομικά δεδομένα. Οι πληροφορίες αυτές αφορούν κυρίως στα δημοτικά έσοδα και τέλη, αλλά και δραστηριότητες, όπως η βραχυχρόνια μίσθωση ακινήτων, η λειτουργία καταστημάτων και οι τουριστικές υπηρεσίες. Με τον τρόπο αυτό, η κεντρική διοίκηση επιχειρεί να ενισχύσει τον εντοπισμό αδήλωτης οικονομικής δραστηριότητας και να βελτιώσει τον σχεδιασμό της τοπικής φορολογικής πολιτικής.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη διασύνδεση με ψηφιακές πλατφόρμες και την οικονομία διαμοιρασμού. Μέσω εξειδικευμένων εφαρμογών, οι δήμοι θα μπορούν να παρακολουθούν τη δήλωση στοιχείων που σχετίζονται μ΄ ακίνητα και να εντοπίζουν την πραγματική χρήση τους, ιδίως στις περιπτώσεις βραχυχρόνιας μίσθωσης, τύπου Airbnb. Παράλληλα, ενισχύεται ο ρόλος τους στους τοπικούς ελέγχους και στις διαδικασίες αδειοδότησης, καθώς θα καλούνται να αξιοποιούν διασταυρωμένα δεδομένα για τη διασφάλιση της νομιμότητας των επιχειρήσεων.
Ωστόσο, η μεταφορά αυτών των αρμοδιοτήτων δεν συνοδεύεται, όπως επισημαίνουν αυτοδιοικητικοί παράγοντες, από την αναγκαία οικονομική και υπηρεσιακή ενίσχυση. Οι δήμοι, ήδη επιβαρυμένοι με περιορισμένους πόρους κι ελλείψεις σε προσωπικό, καλούνται να ανταποκριθούν σ΄ ένα αυξημένο διοικητικό φορτίο, που απαιτεί εξειδίκευση και τεχνολογική υποστήριξη.
Ενδεικτική της κατάστασης, η τοποθέτηση του αντιδημάρχου Οικονομικών του δήμου Δυτικής Λέσβου, Γιώργου Αλάνη, ο οποίος εκφράζει την έντονη ανησυχία της Αυτοδιοίκησης για τις πρακτικές συνέπειες του νέου πλαισίου. Όπως δηλώνει χαρακτηριστικά «οι δήμοι θέλουν υποστήριξη τόσο οικονομική όσο και υπηρεσιακή για να επιτελέσουν το έργο τους. Δεν είναι δυνατόν να μας ανατίθενται πρόσθετες αρμοδιότητες, χωρίς την αντίστοιχη ενίσχυση σε προσωπικό και μέσα. Παράλληλα, το περιθώριο της διαβούλευσης είναι πολύ μικρό από τη μέρα που ανακοινώθηκε από το αρμόδιο υπουργείο, γεγονός που δυσκολεύει την ουσιαστική συμβολή της αυτοδιοίκησης στη διαμόρφωση του τελικού πλαισίου».
Η επισήμανση αυτή αποτυπώνει έναν ευρύτερο προβληματισμό που διατρέχει τον χώρο της πρωτοβάθμιας αυτοδιοίκησης. Πέρα από τη θεσμική διάσταση, τίθεται ζήτημα λειτουργικής επάρκειας για το κατά πόσο οι δήμοι μπορούν να ανταποκριθούν σε ρόλους που προσεγγίζουν πλέον εκείνους φορολογικών αρχών, χωρίς να διακυβεύεται η αποτελεσματικότητα των βασικών τους υπηρεσιών προς τους πολίτες. Αναμφίβολα, η ενίσχυση της διαφάνειας και η καταπολέμηση της φοροδιαφυγής αποτελούν στρατηγικούς στόχους σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Ωστόσο, η επιτυχία τέτοιων μεταρρυθμίσεων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη ρεαλιστική αποτίμηση των δυνατοτήτων των εμπλεκόμενων φορέων. Στην περίπτωση των δήμων, η μετάβαση σ΄ έναν πιο ενεργό ρόλο στο φορολογικό σύστημα απαιτεί όχι μόνο θεσμικές προβλέψεις, αλλά και ουσιαστική στήριξη.
Καθώς η διαδικασία της διαβούλευσης εξελίσσεται, το ενδιαφέρον στρέφεται στο κατά πόσο το υπουργείο Οικονομικών θα λάβει υπόψη τις ενστάσεις της αυτοδιοίκησης και θα προχωρήσει σε διορθωτικές παρεμβάσεις. Σε διαφορετική περίπτωση, υπάρχει κίνδυνος οι δήμοι να βρεθούν εγκλωβισμένοι σ΄ έναν ρόλο αυξημένων υποχρεώσεων, χωρίς τα αναγκαία εργαλεία για την αποτελεσματική άσκησή του.
