του Παράσχου Μανιάτη*
Η Παιδαγωγική Ακαδημία Μυτιλήνης υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους θεσμούς εκπαίδευσης δασκάλων στο βόρειο Αιγαίο. Η ιστορία της, όμως, δεν μπορεί να αποδοθεί σε μία μόνο χρονολογία, διότι συνδέεται τόσο με το γενικό θεσμικό πλαίσιο των Παιδαγωγικών Ακαδημιών στην Ελλάδα όσο και με την προγενέστερη διδασκαλική παράδοση της Μυτιλήνης.
Ο θεσμός των Παιδαγωγικών Ακαδημιών καθιερώθηκε πανελλαδικά με τον Ν. 5802/1933. Η ίδρυση αντίστοιχης Ακαδημίας στη Μυτιλήνη προβλέφθηκε νομοθετικά το 1936, χωρίς όμως να ακολουθήσει τότε η λειτουργία της. Η Παιδαγωγική Ακαδημία Μυτιλήνης επανιδρύθηκε ειδικά με τον Α.Ν. 1550/1950, ο οποίος προέβλεψε «ίδρυσιν Παιδαγωγικής Ακαδημίας εν Μυτιλήνη», και άρχισε να λειτουργεί το 1951. Με αυτή την έννοια, το 1950 αποτελεί το πραγματικό σημείο εκκίνησης της λειτουργούσας μεταπολεμικής Ακαδημίας.
Η Ακαδημία δεν εμφανίστηκε «εκ του μηδενός». Πίσω της υπήρχε παλαιότερη διδασκαλική παράδοση: Μεικτό μονοτάξιο Διδασκαλείο Μυτιλήνης, το οποίο λειτούργησε από το 1924 έως το 1929, και στη συνέχεια η μεταφορά του Διδασκαλείου Καστοριάς στη Μυτιλήνη το 1931, όπου λειτούργησε έως το 1937. Τα Διδασκαλεία αυτά δεν ταυτίζονται με την Παιδαγωγική Ακαδημία Μυτιλήνης, αποτελούν όμως την ιστορική και εκπαιδευτική προϊστορία της. Έτσι, η Π.Α.Μ. μπορεί να θεωρηθεί ως η μεταπολεμική, θεσμικά οργανωμένη συνέχεια μιας ήδη υπάρχουσας παράδοσης κατάρτισης δασκάλων στη Λέσβο.
Η αποστολή της ήταν η διετής, ανώτερη παιδαγωγική κατάρτιση των μελλοντικών δασκάλων της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το πρόγραμμα σπουδών της ακολουθούσε το πανελλήνιο πλαίσιο των Παιδαγωγικών Ακαδημιών, με έμφαση στην Παιδαγωγική, τη Διδακτική, την Ψυχολογία, τη Φιλοσοφία και τη σχολική νομοθεσία. Περιελάμβανε επίσης υγιεινή, θρησκευτικά, αρχαία και νέα ελληνική λογοτεχνία, ξένες γλώσσες, μουσική, τεχνικά και σωματική αγωγή.
Ο αρχικός αριθμός των εισακτέων είχε οριστεί σε 40. Με υπουργική απόφαση του 1957 μειώθηκε επίσημα σε 30, ενώ τα αρχειακά στοιχεία εμφανίζουν ήδη από το 1956 τριάντα τακτικούς εισακτέους. Σε ορισμένα έτη υπήρχαν μικρές αποκλίσεις λόγω ισοβαθμιών ή ειδικών κατηγοριών. Κατά το μεγαλύτερο μέρος της λειτουργίας της Ακαδημίας ίσχυε έμφυλη ποσόστωση, με τις γυναίκες να καταλαμβάνουν περίπου το ένα τρίτο των θέσεων. Η κατά φύλο διάκριση καταργήθηκε οριστικά με τις νομοθετικές μεταβολές του 1982 και η αλλαγή αποτυπώθηκε στις εισαγωγές από το ακαδημαϊκό έτος 1983-1984, όταν οι γυναίκες άρχισαν πλέον να υπερβαίνουν αισθητά τους άνδρες.
Η διοικητική της δομή ακολουθούσε το τυπικό σχήμα των Παιδαγωγικών Ακαδημιών: Διευθυντής, υποδιευθυντής και ειδικοί καθηγητές. Ο διευθυντής είχε αυξημένο παιδαγωγικό και διοικητικό ρόλο, ενώ ο υποδιευθυντής αναλάμβανε επίσης σημαντικά διδακτικά και οργανωτικά καθήκοντα. Για τη Μυτιλήνη δεν έχει εντοπιστεί πλήρης ψηφιοποιημένος κατάλογος διευθυντών, γεγονός που επιβάλλει προσεκτική χρήση των διαθέσιμων τοπικών μαρτυριών.
Στην προγενέστερη διδασκαλική παράδοση της πόλης συνδέεται και ο μεγάλος παιδαγωγός Ευάγγελος Παπανούτσος, ο οποίος διετέλεσε διευθυντής του Διδασκαλείου κατά την περίοδο 1931-1934. Η αναφορά αυτή είναι σημαντική, αλλά πρέπει να διακρίνεται καθαρά από τη διοίκηση της μεταπολεμικής Παιδαγωγικής Ακαδημίας, η οποία άρχισε να λειτουργεί το 1951. Επίσης, οι τοπικές σχολικές ιστορίες με βάση τον Δ. Μπούμπα, αποδίδουν στον Γεώργιο Α. Παπανδρέου και σε Λέσβιους βουλευτές σημαντικό ρόλο στην πολιτική υποστήριξη της δημιουργίας εκπαιδευτικής δομής στη Μυτιλήνη. Η διατύπωση αυτή είναι ασφαλέστερη από την άποψη ότι αποφεύγει ατεκμηρίωτες κρίσεις περί άμεσης οικοδομικής ή διοικητικής ευθύνης.
Η Παιδαγωγική Ακαδημία συνδέθηκε στενά με την περιοχή Ακλειδιού – Σουράδας, στη νότια πλευρά της Μυτιλήνης. Το παλαιό συγκρότημα θεμελιώθηκε στις 19 Απριλίου 1932 και συνδέθηκε αρχικά με την προπολεμική διδασκαλική παράδοση. Ωστόσο, το αρχικό κτίριο της προπολεμικής περιόδου δεν σώζεται. Για τον λόγο αυτό, είναι ακριβέστερο να λέγεται ότι το 5ο Γενικό Λύκειο Μυτιλήνης (ο σημερινός διευθυντής είναι ο κ. Παναγιώτης Μανιάτης) στεγάζεται σήμερα στον ιστορικό χώρο και στο μεταγενέστερο σχολικό συγκρότημα της πρώην Παιδαγωγικής Ακαδημίας, και όχι ότι στεγάζεται αναγκαστικά στο ίδιο αρχικό κτίσμα της δεκαετίας του 1930.
Ο ρόλος της Ακαδημίας δεν ήταν μόνο τοπικός. Αποτέλεσε πνευματικό και εκπαιδευτικό κέντρο για τη Λέσβο και το βόρειο Αιγαίο. Το αρχειακό υλικό που συνδέεται με τη λειτουργία της περιλαμβάνει βιβλία εξετάσεων, μητρώα σπουδαστών, πρακτικά συνεδριάσεων, αλληλογραφία, υπηρεσιακούς φακέλους προσωπικού, τεκμήρια για πρότυπα δημοτικά σχολεία, ειδική αγωγή, υποτροφίες και διαδικασίες κλεισίματος της Ακαδημίας. Η σύνδεσή της με πρότυπα σχολεία δείχνει ότι δεν λειτουργούσε μόνο ως σχολή κατάρτισης, αλλά και ως κόμβος παιδαγωγικής εφαρμογής και σχολικής καινοτομίας.
Στο επίπεδο των αποφοίτων, χαρακτηριστικές αναφορές αποτελούν ο Παναγιώτης Γιαβρίμης, μετέπειτα πανεπιστημιακός του Πανεπιστημίου Αιγαίου, και ο Άγγελος Βλάττας-Λαμπρινός, του οποίου το επίσημο βιογραφικό αναφέρει αποφοίτηση από την Παιδαγωγική Ακαδημία Μυτιλήνης το 1984. Τα ονόματα αυτά δείχνουν ότι η Ακαδημία ανέδειξε πρόσωπα που συνέχισαν να υπηρετούν την εκπαίδευση, τη διοίκηση και την κοινωνική ζωή.
Στο επίπεδο του διδακτικού προσωπικού και της διοίκησης, οι διαθέσιμες online πηγές παραμένουν αποσπασματικές. Σύμφωνα με τοπική βιογραφική αναφορά, ο θεολόγος Γεώργιος Σωτηρίου δίδαξε στην Ακαδημία από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 και άσκησε διοικητικά καθήκοντα κατά τα τελευταία χρόνια της υπηρεσίας του. Επίσης, ο φυσικός και μαθηματικός Γεώργιος Μ. Χουτζαίος υπηρέτησε στην Ακαδημία από το 1980 έως το 1991 και αναφέρεται ως ο τελευταίος διευθύνων υποδιευθυντής της κατά την περίοδο της οριστικής κατάργησής της. Η διατύπωση αυτή είναι ακριβέστερη από τον χαρακτηρισμό «τελευταίος διευθυντής», ο οποίος δεν τεκμηριώνεται με επάρκεια.
Σημαντική είναι και η πολιτική διάσταση του παλαιού χώρου. Τοπικές ιστορικές μαρτυρίες αναφέρουν ότι το παλαιό συγκρότημα χρησιμοποιήθηκε ως χώρος κράτησης πολιτών τόσο κατά τη γερμανική Κατοχή όσο και μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967. Ιδίως για το 1967 γίνεται λόγος για συλληφθέντες που μεταφέρθηκαν αρχικά στην Ασφάλεια και στη συνέχεια στο παλαιό κτίριο της Ακαδημίας, όπου παρέμειναν για ημέρες. Η πτυχή αυτή προσθέτει στη σχολική ιστορία του χώρου μια έντονη μνημονική και πολιτική διάσταση.
Η κατάργηση της Παιδαγωγικής Ακαδημίας Μυτιλήνης δεν ήταν μεμονωμένο λεσβιακό γεγονός, αλλά μέρος μιας ευρύτερης εθνικής μεταβολής. Με τον Ν. 1268/1982 το κράτος προχώρησε στην ίδρυση τετραετών πανεπιστημιακών Παιδαγωγικών Τμημάτων Δημοτικής Εκπαίδευσης και Νηπιαγωγών, καταργώντας ουσιαστικά το μοντέλο των διετών Παιδαγωγικών Ακαδημιών. Η εκπαιδευτική λειτουργία της Παιδαγωγικής Ακαδημίας Μυτιλήνης ολοκληρώθηκε σταδιακά γύρω στο 1989-1990, ενώ οι διοικητικές διαδικασίες της οριστικής κατάργησης συνεχίστηκαν έως το 1991.
Στη Λέσβο, το ζήτημα απέκτησε ιδιαίτερη βαρύτητα, επειδή η τοπική κοινωνία θεωρούσε ότι η πανεπιστημιακή συνέχεια της Ακαδημίας έπρεπε να χωροθετηθεί στη Μυτιλήνη. Αντί γι’ αυτό, το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αιγαίου εγκαταστάθηκε στη Ρόδο. Το Τμήμα συνδέει την ιστορική του συνέχεια με την Παιδαγωγική Ακαδημία Ρόδου και η λειτουργία του άρχισε το 1986. Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε ευρύτατες παλλεσβιακές κινητοποιήσεις τον Μάρτιο του 1987, καθώς η τοπική κοινωνία διεκδικούσε την πανεπιστημιακή παιδαγωγική σχολή στο νησί.
Σήμερα, η συνέχεια του χώρου παραμένει σαφής. Το 5ο Γενικό Λύκειο Μυτιλήνης «Βενιαμίν ο Λέσβιος», με σημερινή διεύθυνση Γεωργίου Μούρα 34, στεγάζεται στον ιστορικό χώρο και στο μεταγενέστερο σχολικό συγκρότημα της πρώην Παιδαγωγικής Ακαδημίας. Παλαιότερες αναφορές εμφανίζουν τη διεύθυνση ως Μούρα 10, γεγονός που πιθανότατα σχετίζεται με μεταβολή ή επικαιροποίηση της αρίθμησης της οδού. Παράλληλα, το 3ο Δημοτικό Σχολείο Μυτιλήνης (η σημερινή διευθύντρια είναι η κυρία Αικατερίνη Αρμάδα) δηλώνει επίσης παρουσία στις εγκαταστάσεις της Παιδαγωγικής Ακαδημίας, στοιχείο που δείχνει ότι ο ευρύτερος χώρος εξακολουθεί να εξυπηρετεί πολλαπλές εκπαιδευτικές χρήσεις.
Συνολικά, η Παιδαγωγική Ακαδημία Μυτιλήνης δεν ήταν απλώς μια σχολή που λειτούργησε και έκλεισε. Υπήρξε κρίκος ανάμεσα στο προπολεμικό Διδασκαλείο, στη μεταπολεμική ανώτερη κατάρτιση δασκάλων και στη μεταγενέστερη διαμάχη για την πανεπιστημιακή γεωγραφία του Αιγαίου. Η σημερινή εκπαιδευτική χρήση του χώρου από το 5ο Γενικό Λύκειο Μυτιλήνης και άλλες σχολικές μονάδες αποτελεί υλική και συμβολική συνέχεια μιας μακράς παιδαγωγικής ιστορίας της Μυτιλήνης.
*Ο Παράσχος Μανιάτης είναι καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος 5 διδακτορικών διπλωμάτων από Σουηδικά και Αμερικανικά Πανεπιστήμια στους κλάδους: Logistics για Μηχανικούς, Μάνατζμεντ για Μηχανικούς, Οικονομικά & Χρηματοοικονομικά, Πολιτικές Επιστήμες & Δημόσιες Σχέσεις, Μουσική Σύνθεση & Μαέστρος Μουσικής. Δίδαξε 41 χρόνια σε 9 δημόσια Πανεπιστήμια και 3 ιδιωτικά Πανεπιστήμια ανά τον κόσμο.
