Εξαιτίας της σημερινής πρόσκαιρης απουσίας του συνεργάτη μας, θεολόγου, Γρηγόρη Δουμούζη εδώ από τα Νέα της Λέσβου, αντί για το Ευαγγέλιο της Κυριακής, θα ασχοληθούμε αυτή την εβδομάδα με την εορτή της Παναγίας της Βηματάρισσας στο Nαό του Αγίου Θεράποντα μεθαύριο Κυριακή, που καθιερώθηκε μόλις το 2015 με πρωτοβουλία του π. Αθανασίου Γιουσμά και την ευλογία του Μητροπολίτη Μυτιλήνης, Ιακώβου.
Την πρώτη Κυριακή κάθε Σεπτεμβρίου καθιερώθηκε ο εορτασμός της Παναγίας της Βηματάρισσας εδώ στη Μυτιλήνη, μια γιορτή που συνδέεται με την επέτειο του εμβληματικού ναού της πόλης. Συνδέεται όμως και με ένα άλλο σημαντικό γεγονός, που είναι το έργο της αναστήλωσης, της συντήρησης της σημαντικής αυτής εκκλησίας ως μνημείου, αλλά και ως φάρου της Ορθοδοξίας. Όλα ξεκίνησαν στην αγωνιώδη προσπάθεια του π. Αθανασίου να βρει χρηματοδότηση για την εκπόνηση της μελέτης, ώστε να αποκτήσει προοπτική το έργο ανακαίνισης, το οποίο ήδη σε ένα πολύ μεγάλο ποσοστό έχει ολοκληρωθεί στα χρόνια που μεσολάβησαν. Η μελέτη λοιπόν χρηματοδοτήθηκε από τη Μονή Βατοπαιδίου. Την ευθύνη ανέλαβε ο ηγούμενος της μονής, Εφραίμ, και όταν η μελέτη ολοκληρώθηκε, μια ιδιαίτερη εκδήλωση έγινε στη Μυτιλήνη τον Σεπτέμβριο του 2015, στον Άγιο Θεράποντα, με προσκεκλημένο και τιμώμενο τον ηγούμενο, ο οποίος φθάνοντας στον τόπο μας μετέφερε το αντίγραφο της εικόνας της Παναγίας της Βηματάρισσας. Ένα αντίγραφο το οποίο έχει τεθεί σε προσκύνηση από τότε σε εξέχουσα θέση και σε προθήκη στην αριστερή πλευρά κατά την είσοδο στο ναό.
Η αυθεντική εικόνα της Παναγίας, της λεγόμενης και Βηματάρισσας, έχει εξέχουσα θέση στην Μονή Βατοπαιδίου, την μονή με τις επτά θαυματουργές εικόνες της Παναγίας.
Η ολοκλήρωση της μελέτης αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στην προσπάθεια που είχε ξεκινήσει για την ανακαίνιση του ναού, ένα έργο που τα επόμενα χρόνια προχώρησε ώστε στις μέρες μας να βρίσκεται στο στάδιο ολοκλήρωσης.
Η ιστορία της Βηματάρισσας
Η αυθεντική εικόνα της Παναγίας της Βηματάρισσας, γνωστής και ως Κτητόρισσας, φυλάσσεται στην Ιερά Μονή Βατοπαιδίου του Αγίου Όρους. Πρόκειται για μία από τις ιδιαίτερα τιμώμενες εικόνες της μονής και θεωρείται η έφορος και προστάτιδά της, καθώς βρίσκεται στο Ιερό Βήμα του Καθολικού.
Η παράδοση συνδέει την εικόνα με τον Αρκάδιο, γιο του αυτοκράτορα Θεοδοσίου. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, ο Αρκάδιος σώθηκε θαυματουργικά από ναυάγιο και βρέθηκε κάτω από έναν βάτο στην περιοχή όπου αργότερα ιδρύθηκε η Μονή Βατοπαιδίου. Εκεί, κατά την παράδοση, βρέθηκε και η εικόνα της Παναγίας.
Ιδιαίτερη θέση στην παράδοση της εικόνας κατέχει ένα γεγονός που τοποθετείται στον 10ο αιώνα. Όταν Άραβες πειρατές επιτέθηκαν στη μονή, ο ιεροδιάκονος Σάββας προσπάθησε να προστατεύσει την εικόνα. Την έκρυψε μέσα σε ένα πηγάδι του Ιερού Βήματος, μαζί με τον σταυρό του Μεγάλου Κωνσταντίνου και μια αναμμένη κανδήλα που έκαιγε μπροστά στην εικόνα.
Ο ίδιος, όμως, δεν κατάφερε να διαφύγει. Συνελήφθη από τους πειρατές και οδηγήθηκε αιχμάλωτος στην Κρήτη. Πέρασαν περίπου εβδομήντα χρόνια έως ότου απελευθερωθεί και επιστρέψει, πλέον σε προχωρημένη ηλικία, στη μονή.
Επιστρέφοντας στο Βατοπαίδι, υπέδειξε στον ηγούμενο Νικόλαο το σημείο όπου είχε κρυφτεί η εικόνα. Όταν το πηγάδι ανοίχθηκε, σύμφωνα με την παράδοση, η εικόνα και ο σταυρός βρέθηκαν όρθια πάνω στο νερό, ενώ η κανδήλα εξακολουθούσε να είναι αναμμένη. Το γεγονός αυτό θεωρήθηκε μεγάλο θαύμα και συνδέθηκε έκτοτε άρρηκτα με την Παναγία τη Βηματάρισσα.
Η μνήμη του θαύματος διατηρείται μέχρι σήμερα στη Μονή Βατοπαιδίου. Κάθε Δευτέρα τελείται Παράκληση προς την Παναγία, ενώ την επόμενη ημέρα τελείται Θεία Λειτουργία στο Καθολικό. Η εικόνα συμμετέχει επίσης στις λιτανείες της μονής, ενώ ιδιαίτερα τιμάται την Τρίτη της Διακαινησίμου, όταν πραγματοποιείται μεγάλη λιτανεία γύρω από τη μονή.
Από το Βατοπαίδι στη Μυτιλήνη
Το αντίγραφο που βρίσκεται στον Άγιο Θεράποντα δεν αποτελεί τη μοναδική περίπτωση μεταφοράς της ευλογίας της Παναγίας της Βηματάρισσας εκτός Αγίου Όρους. Η Μονή Βατοπαιδίου έχει προσφέρει αντίγραφα της εικόνας σε ναούς και άλλες περιοχές της Ελλάδας.
Στη Μυτιλήνη, ωστόσο, η παρουσία της Βηματάρισσας αποκτά έναν ιδιαίτερο συμβολισμό, καθώς συνδέθηκε με την ιστορία του Αγίου Θεράποντα και με την προσπάθεια διάσωσης και ανάδειξης του ναού.
Η ιστορία αυτή φτάνει δυο αιώνες πίσω και συνδέεται με τον μακαριστό Μητροπολίτη Μυτιλήνης Καλλίνικο (κατά κόσμον Κωνσταντίνος Κυπαρίσσης, 1800 – 12 Ιουλίου 1889), μία σημαντική μορφή της Εκκλησίας, ο οποίος έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ανέγερση του ναού του Αγίου Θεράποντα.
Η εκκλησιαστική του πορεία συνδέθηκε με σημαντικά γεγονότα, μεταξύ των οποίων αναφέρεται ότι, κατά την περίοδο της πανώλης, ο Άγιος Θεόδωρος συνέβαλε θαυματουργικά στη σωτηρία της Μυτιλήνης. Ο Άγιος εμφανίστηκε στον Πρωτοσύγκελο Καλλίνικο τότε το 1932 και τον παρακίνησε να βγάλουν το λείψανό του από την κρύπτη στην Παναγία της Χρυσομαλλούσας και να τελέσουν δέηση και λιτανεία στη Μητρόπολη, κάτι που έκαναν και σύμφωνα με την παράδοση από τότε δεν πέθανε ξανά άνθρωπος από την πανώλη. Και γι’ αυτό ο Θεόδωρος καθιερώθηκε ως προστάτης και πολιούχος της Μυτιλήνης. Αυτό όμως έγινε έναν αιώνα μετά το 1936 επί Μητροπολίτη Μυτιλήνης Ιακώβου Α’ του από Δυρραχίου.
Ερευνώντας κανείς τη ζωή του Καλλίνικου διαπιστώνει χωρίς αμφιβολία πως εκτός από χαρισματικός ιεράρχης ήταν και εκλεκτός του Θεού, καθώς αργότερα εξελέγη μητροπολίτης Θεσσαλονίκης και αναδείχτηκε στη συνέχεια Πατριάρχης Αλεξανδρείας. Έχει σημασία να αναφέρουμε ότι έφτασε μέχρι το κορυφαίο αξίωμα για την Ορθοδοξία, αυτό του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, θέση στην οποία εξελέγη χωρίς να θέσει υποψηφιότητα, από προτάσεις άλλων ιεραρχών και την οποία δεν αποδέχτηκε λόγω της προχωρημένης ηλικίας του και των ασθενειών που τον ταλαιπωρούσαν. Άνοιξε το δρόμο για τη διαδοχή του στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας και επέστρεψε πίσω στη Μυτιλήνη, όχι στην Πιερία, τη γενέτειρά του, αφήνοντας εδώ, στον τόπο μας, την τελευταία του πνοή.
Αυτός ήταν ο Ιεράρχης, που όταν μετά τον θάνατο του Μητροπολίτη Μυτιλήνης, Πορφυρίου, χειροτονήθηκε επίσκοπος στις 15 Αυγούστου 1843, αναμόρφωσε το Οικογενειακό Δίκαιο, έκτισε με δαπάνες του τον ναό του Αγίου Θεράποντα και ξανάκτισε την εκκλησία της Παναγίας της Αγιάσου.
Μια ιστορία που συνεχίζεται
Από τον μακαριστό Καλλίνικο και όσους εργάστηκαν για την ανέγερση του Αγίου Θεράποντα μέχρι τα εγκαίνια του 1935 και από εκεί στη σημερινή προσπάθεια συντήρησης και αποκατάστασης του ναού και τη συμβολή της Μονής Βατοπαιδίου, δημιουργείται μια συνέχεια πολλών δεκαετιών.
Στην πορεία αυτή έχουν συμβάλει πολλοί άνθρωποι, κληρικοί και λαϊκοί, οι οποίοι συνδέθηκαν με την ιστορία του ναού και άφησαν το δικό τους αποτύπωμα.
Η μνήμη τους τιμάται κάθε χρόνο στον Άγιο Θεράποντα, κατά το ετήσιο κτητορικό μνημόσυνο που πραγματοποιείται την περίοδο του πανηγυριού του ναού, τον Μάιο.
Έτσι, η Παναγία η Βηματάρισσα δεν αποτελεί απλώς μια εικόνα που μεταφέρθηκε από το Άγιο Όρος στη Μυτιλήνη. Έχει πλέον αποκτήσει τη δική της θέση στην ιστορία του Αγίου Θεράποντα και της πόλης μας. Η παρουσία της συνδέει την πνευματική παράδοση της Μονής Βατοπαιδίου με την ιστορία ενός από τα πιο χαρακτηριστικά θρησκευτικά μνημεία της Μυτιλήνης, αλλά και με την προσπάθεια που συνεχίζεται για τη διατήρηση και την ανάδειξή του. Είναι η Βηματάρισσα της Μυτιλήνης, η Παναγία που προσκυνούν άπαντες όταν εισέρχονται στο εσωτερικό του ναού.
