Το πρωί της 13ης Αυγούστου 1968, σε έναν δρόμο που έμοιαζε ήσυχος και συνηθισμένος, εκτυλίχθηκε μια από τις πιο τολμηρές πράξεις αντίστασης κατά της δικτατορίας. Μια μικρή φάλαγγα αυτοκινήτων κινούνταν από το Λαγονήσι προς την Αθήνα. Στο κέντρο της βρισκόταν ο ίδιος ο δικτάτορας, Γεώργιος Παπαδόπουλος, ακολουθώντας τη γνώριμη διαδρομή από την παραθαλάσσια κατοικία του.
Η πορεία της συνοδείας ήταν τυπική. Δύο μοτοσυκλέτες μπροστά, το αυτοκίνητο του Παπαδόπουλου στη μέση και πίσω, σε μικρή απόσταση, το όχημα της ασφάλειας. Όλα κυλούσαν χωρίς καμία ένδειξη κινδύνου. Όταν όμως η φάλαγγα έφτασε σε ένα σημείο ανάμεσα στο 31ο και 32ο χιλιόμετρο της παραλιακής οδού Σουνίου, πέρασε πάνω από μια μικρή υπόγεια σήραγγα απορροής ομβρίων υδάτων.
Λίγα δευτερόλεπτα αργότερα, μια δυνατή έκρηξη συγκλόνισε την περιοχή. Ο εκκωφαντικός θόρυβος έσπασε τη σιωπή και το οδόστρωμα άνοιξε σε δύο σημεία. Ήταν ξεκάθαρο πως η έκρηξη είχε σχεδιαστεί για να πλήξει τη φάλαγγα και κυρίως τον ίδιο τον δικτάτορα. Ωστόσο, η πυροδότηση καθυστέρησε ελάχιστα, μόλις ένα ή δύο δευτερόλεπτα, αρκετά όμως για να αποτρέψουν το χτύπημα.
Η αντίδραση ήταν άμεση. Τα οχήματα σταμάτησαν, οι άνδρες της ασφάλειας ξεχύθηκαν στην περιοχή και μέσα σε λίγα λεπτά ισχυρές δυνάμεις της Χωροφυλακής είχαν αποκλείσει το σημείο. Κοντά στο σημείο, κάτω από έναν βράχο και φορώντας μαγιό για να μην κινεί υποψίες, εντοπίστηκε ο Αλέξανδρος Παναγούλης. Ήταν ο άνθρωπος πίσω από την απόπειρα, ένας νέος που είχε αποφασίσει να αντισταθεί ενεργά στο καθεστώς, ακόμη και με κίνδυνο της ζωής του.
Η σύλληψη, τα βασανιστήρια και η καταδίκη σε θάνατο που δεν έφτασε μέχρι το τέλος, έκαναν τον Παναγούλη σύμβολο της αντίστασης ενάντια στη δικτατορία. Ο Αλέκος Παναγούλης, χωρίς να το καταλάβει εκείνη την ημέρα της απόπειρας δολοφονίας του πραξικοπηματία, πήρε στα χέρια του το εισιτήριο για να περάσει στην αθανασία.
Το βιβλίο
Με αφορμή τη συμπλήρωση 50 χρόνων από τον θάνατο του Αλέκου Παναγούλη (1η Μαΐου 1976), αναζωπυρώνεται η μνήμη για έναν από τους πιο εμβληματικούς αντιστασιακούς της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας μέσα από μια ξεχωριστή πολιτιστική εκδήλωση υψηλού συμβολισμού και ουσιαστικού περιεχομένου.
Ο Σύνδεσμος Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών (Σ.Φ.Ε.Α 1967-1974), η Πολιτιστική «Εταιρεία Αρχιπέλαγος» και οι Εκδόσεις Καστανιώτη ενώνουν τις δυνάμεις τους για να τιμήσουν τη ζωή, το έργο και την ακατάβλητη στάση του Παναγούλη απέναντι στη βία και τον αυταρχισμό. Την Τετάρτη 6 Μαΐου 2026, στις 20:00, στο ιστορικά φορτισμένο Πάρκο Ελευθερίας – στον χώρο του πρώην ΕΑΤ-ΕΣΑ – θα παρουσιαστεί η αφιερωματική έκδοση με τίτλο: «Αλέξανδρος Παναγούλης: Απείθεια στον θάνατο».
Η έκδοση αυτή είναι ένα πολυδιάστατο ντοκουμέντο που αποτυπώνει την πολιτική, ανθρώπινη και ποιητική διάσταση ενός ανθρώπου που δεν λύγισε μπροστά στον φόβο. Την επιμέλεια υπογράφουν οι Ν. Σηφουνάκης και Θ. Πετρίδης, μέλη της γραμματείας της Ελληνικής Δημοκρατικής Νεολαίας (ΕΔΗΝ), της οποίας ο ίδιος ο Παναγούλης υπήρξε Γραμματέας.
Στις σελίδες της έκδοσης ξεδιπλώνεται ένα πολύτιμο αρχειακό υλικό: Εξήντα τρεις επιλεγμένες φωτογραφίες από ένα σύνολο 250, που καταγράφουν με ένταση και αλήθεια τη μορφή του Παναγούλη μέσα στην αίθουσα του Στρατοδικείου, αλλά και στιγμές από τη σύντομη περίοδο της ελεύθερης ζωής του. Πρόκειται για εικόνες που διασώθηκαν χάρη στο προσωπικό αρχείο των επιμελητών και αποτυπώνουν όχι μόνο το πρόσωπο, αλλά και το ήθος ενός ανθρώπου που μετατράπηκε σε σύμβολο.
Παράλληλα, τριάντα ένα κείμενα από προσωπικότητες του πνευματικού και καλλιτεχνικού χώρου -ιστορικούς, συγγραφείς, ποιητές, σκηνοθέτες, πανεπιστημιακούς, δημοσιογράφους, μουσικούς και ηθοποιούς – φωτίζουν πολύπλευρα τη συμβολή και τον ηρωισμό του Παναγούλη. Ιδιαίτερη θέση κατέχουν επίσης κείμενα διεθνών προσωπικοτήτων, καθώς και αυθεντικά γραπτά και ποιήματα του ίδιου, που αποκαλύπτουν τον εσωτερικό του κόσμο: Έναν κόσμο όπου η αντίσταση συναντά την ποίηση και η πράξη γίνεται λόγος.
Το εξώφυλλο της έκδοσης κοσμεί πορτρέτο του αγωνιστή, φιλοτεχνημένο από τον Δημήτρη Χατζόπουλο, προσδίδοντας μια ακόμη καλλιτεχνική διάσταση στο αφιέρωμα.
Η εκδήλωση πλαισιώνεται από σημαντικές παρουσίες. Θα προλογίσουν ο Βαγγέλης Γκιούγκης, πρόεδρος του Σ.Φ.Ε.Α., και ο Τάσος Σακελλαρόπουλος, ιστορικός και υπεύθυνος των Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη, ενώ θα μιλήσουν και οι επιμελητές της έκδοσης. Χαιρετισμό θα απευθύνει ο Στάθης Παναγούλης, αδελφός του Αλέξανδρου Παναγούλη.
Το καλλιτεχνικό μέρος της βραδιάς ενισχύει ακόμη περισσότερο τη συγκινησιακή της φόρτιση. Ο Σταύρος Ξαρχάκος θα διαβάσει το ποίημα «Σκηνές – Μνήμες», ενώ θα προβληθεί 12λεπτο ντοκιμαντέρ σε επιμέλεια του σκηνοθέτη Μάνου Ευστρατιάδη. Ιδιαίτερη στιγμή αναμένεται να αποτελέσει η μουσική παρουσία της Μαρίας Φαραντούρη και του Γιώργου Νταλάρα, οι οποίοι θα ερμηνεύσουν μελοποιημένα ποιήματα του Παναγούλη από τον Μίκη Θεοδωράκη.
Τον συντονισμό της εκδήλωσης αναλαμβάνει ο δημοσιογράφος Παύλος Τσίμας.
Πενήντα χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Αλέξανδρος Παναγούλης εξακολουθεί να εμπνέει. Όχι μόνο ως ιστορικό πρόσωπο, αλλά ως ζωντανό σύμβολο αντίστασης, αξιοπρέπειας και ελευθερίας. Η εκδήλωση εκτός από αναδρομή στο παρελθόν είναι και μια σπονδή σε όσους αντιστάθηκαν στην αδικία.
Ο Παναγούλης έχασε τη ζωή του την Πρωτομαγιά του 1976 σε ηλικία 36 ετών σε τροχαίο στη λεωφόρο Βουλιαγμένης, λίγες μέρες πριν την αποκάλυψη των φακέλων στοιχείων πολιτικών που συνεργάστηκαν με τη χούντα, κάτι που τελικά δεν έγινε ποτέ, καθώς με τον θάνατό του χάθηκαν στοιχεία που λέγεται ότι είχε στην κατοχή του.
