του Παράσχου Μανιάτη*
Η δεκαετία του 1940 αποτελεί την πλέον ταραχώδη, σκοτεινή και καθοριστική περίοδο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Μέσα σε ένα διάστημα μόλις 10 ετών, η Ελλάδα βρέθηκε στη δίνη καταιγιστικών εξελίξεων, περνώντας διαδοχικά από το καθεστώς της δικτατορίας στην εμπόλεμη κατάσταση, κατόπιν στην τριπλή ξενική κατοχή και τελικά στην τραγωδία της εμφύλιας σύρραξης. Τα ιστορικά γεγονότα που συνθέτουν αυτό το ψηφιδωτό περιλαμβάνουν τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, τη γερμανική εισβολή, τη βάναυση κατοχή από τις δυνάμεις του Άξονα, την ανάπτυξη του φαινομένου της Εθνικής Αντίστασης, τις αιματηρές μάχες των Δεκεμβριανών και τον Εμφύλιο Πόλεμο. Το παρόν άρθρο εξετάζει ουδέτερα τα μείζονα πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα της περιόδου 1940-1950, καταγράφοντας τις εξελίξεις και τις οδυνηρές συνέπειές τους για τον ελληνικό λαό και το κράτος.
Ιταλική επίθεση και γερμανική Κατοχή (1940-1944)
Η εμπλοκή της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ξεκίνησε τυπικά τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940. Η φασιστική Ιταλία του Μουσολίνι, επιδιώκοντας την κυριαρχία στη Μεσόγειο, επέδωσε τελεσίγραφο στον Έλληνα πρωθυπουργό Ιωάννη Μεταξά, απαιτώντας την ελεύθερη διέλευση στρατευμάτων. Η άρνηση του τελεσιγράφου, που αποτυπώθηκε με το ιστορικό «Όχι», οδήγησε στην άμεση ιταλική εισβολή. Η Ελλάδα εκείνη την εποχή βρισκόταν υπό το καθεστώς της 4ης Αυγούστου, μιας δικτατορίας που κυβερνούσε από το 1936 με τη σύμφωνη γνώμη του βασιλιά Γεωργίου Β΄. Παρά τον αυταρχικό χαρακτήρα του καθεστώτος, η ηγεσία και ο λαός συντάχθηκαν σε έναν κοινό αμυντικό αγώνα. Ο Ελληνικός Στρατός, εκμεταλλευόμενος άριστα το ορεινό ανάγλυφο της Πίνδου, απώθησε την ιταλική επίθεση και προέλασε βαθιά στο αλβανικό έδαφος, σημειώνοντας την πρώτη νίκη των Συμμάχων κατά του Άξονα στην Ευρώπη.
Η κατάσταση άλλαξε δραματικά όταν η Ναζιστική Γερμανία επενέβη για να σώσει το γόητρο του συμμάχου της και να εξασφαλίσει τα νώτα της στα Βαλκάνια. Στις 6 Απριλίου 1941 εκδηλώθηκε η γερμανική εισβολή (Επιχείρηση Μαρίτα). Παρά την ηρωική άμυνα στα οχυρά της γραμμής Μεταξά, η γερμανική πολεμική μηχανή κατέλαβε τη χώρα μέχρι τα τέλη Μαΐου 1941, ολοκληρώνοντας την κατάκτηση με τη Μάχη της Κρήτης. Η Ελλάδα διαιρέθηκε σε τρεις ζώνες κατοχής: Οι Γερμανοί κράτησαν στρατηγικές περιοχές (Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Κρήτη), οι Βούλγαροι κατέλαβαν την Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη εφαρμόζοντας σκληρή πολιτική εκβουλγαρισμού, ενώ η Ιταλία έλαβε τη διοίκηση του μεγαλύτερου μέρους της ηπειρωτικής χώρας.
Στην Αθήνα, οι κατακτητές διόρισαν κατοχικές κυβερνήσεις δοσίλογων, οι οποίες στερούνταν οποιουδήποτε λαϊκού ερείσματος.
Η Κατοχή (1941-1944) υπήρξε περίοδος ανείπωτων δεινών. Οι δυνάμεις του Άξονα λεηλάτησαν τον πλούτο της χώρας, οδηγώντας σε οικονομική κατάρρευση. Ο χειμώνας του 1941-42 σημαδεύτηκε από τον Μεγάλο Λιμό, που θέρισε τον πληθυσμό της Αθήνας και άλλων πόλεων, με δεκάδες χιλιάδες νεκρούς από την πείνα. Συνολικά, οι απώλειες αμάχων κατά την Κατοχή υπολογίζονται μεταξύ 300.000 και 770.000, ενώ οι υλικές καταστροφές διέλυσαν πλήρως τις υποδομές του κράτους.
Η Εθνική Αντίσταση (1941-1944)
Μέσα στο ζοφερό κλίμα της Κατοχής, αναδύθηκε η Εθνική Αντίσταση. Τον Σεπτέμβριο του 1941 ιδρύθηκε το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) με πρωτοβουλία του ΚΚΕ και τη συμμετοχή άλλων κομμάτων. Το ΕΑΜ εξελίχθηκε στη μαζικότερη οργάνωση, ενώ δημιουργήθηκαν και άλλες ομάδες, όπως ο ΕΔΕΣ υπό τον Ναπολέοντα Ζέρβα και η ΕΚΚΑ υπό τον Δημήτριο Ψαρρό. Τον Φεβρουάριο του 1942, το ΕΑΜ συγκρότησε τον ένοπλο βραχίονά του, τον ΕΛΑΣ, υπό τον Άρη Βελουχιώτη, ξεκινώντας αντάρτικο στα βουνά. Σύντομα, ο ΕΛΑΣ ήλεγχε τεράστιες εκτάσεις της υπαίθρου («Ελεύθερη Ελλάδα»), ενώ στις πόλεις δρούσαν δίκτυα δολιοφθορών. Εμβληματική στιγμή συνεργασίας υπήρξε η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου (Νοέμβριος 1942).
Ωστόσο, η ενότητα δεν διήρκεσε. Από το 1943, οι πολιτικές διαφορές οδήγησαν σε σύγκρουση μεταξύ των οργανώσεων. Το ΕΑΜ και ο ΕΔΕΣ αλληλοκατηγορούνταν, ενώ οι Βρετανοί ενίσχυαν τον ΕΔΕΣ φοβούμενοι την κυριαρχία της αριστεράς. Η ένταση κατέληξε σε «κατοχικό εμφύλιο»: Ο ΕΛΑΣ συγκρούστηκε με τον ΕΔΕΣ και τον Απρίλιο του 1944 διέλυσε βίαια την ΕΚΚΑ, με τον ηγέτη της, Ψαρρό, να δολοφονείται. Στο πολιτικό πεδίο, το ΕΑΜ ίδρυσε την άνοιξη του 1944 την Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ) ή «Κυβέρνηση του Βουνού», διεξάγοντας εκλογές και νομιμοποιώντας την εξουσία του. Την ίδια στιγμή, η εξόριστη κυβέρνηση αντιμετώπισε στάση του ελληνικού στρατού στη Μέση Ανατολή υπέρ της ΠΕΕΑ, η οποία κατεστάλη από τους Βρετανούς. Τελικά, με τη Συμφωνία του Λιβάνου (Μάιος 1944) υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου, σχηματίστηκε Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας με τη συμμετοχή του ΕΑΜ, αν και βασικά ζητήματα, όπως ο αφοπλισμός, έμεναν άλυτα.
Απελευθέρωση και Δεκεμβριανά (1944-1945)
Η αποχώρηση των Γερμανών τον Οκτώβριο του 1944 έφερε την Απελευθέρωση, αλλά βρήκε την Ελλάδα κατεστραμμένη και διχασμένη. Στις 18 Οκτωβρίου, η κυβέρνηση Παπανδρέου έφτασε στην Αθήνα συνοδευόμενη από βρετανικά στρατεύματα υπό τον στρατηγό Σκόμπι. Η εύθραυστη πολιτική ισορροπία κατέρρευσε με αφορμή τη συγκρότηση του νέου εθνικού στρατού. Η απαίτηση του Σκόμπι για μονομερή αφοπλισμό του ΕΛΑΣ (1η Δεκεμβρίου 1944) οδήγησε στην παραίτηση των υπουργών του ΕΑΜ. Το αιματηρό συλλαλητήριο της 3ης Δεκεμβρίου στο Σύνταγμα, όπου αστυνομικές δυνάμεις σκότωσαν διαδηλωτές, πυροδότησε τα «Δεκεμβριανά».
Η Μάχη της Αθήνας διήρκεσε 33 ημέρες και υπήρξε σφοδρή. Ο ΕΛΑΣ συγκρούστηκε με κυβερνητικές δυνάμεις, την αστυνομία, την Χωροφυλακή και τον βρετανικό στρατό, που παρενέβη μαζικά με άρματα και αεροπορία. Η σύγκρουση έληξε με ήττα του ΕΑΜ και την υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας (12 Φεβρουαρίου 1945). Η συμφωνία προέβλεπε αφοπλισμό του ΕΛΑΣ, δημοψήφισμα για το πολιτειακό και αμνηστία για πολιτικά αδικήματα. Στην πράξη, όμως, η συμφωνία παραβιάστηκε. Ακολούθησε η «Λευκή Τρομοκρατία», ένα κύμα διώξεων κατά της αριστεράς από παρακρατικές ομάδες και σώματα ασφαλείας, όπου πολλοί πρώην δοσίλογοι είχαν ενσωματωθεί στο όνομα του αντικομμουνισμού. Το κλίμα αυτό υπονόμευσε κάθε ελπίδα ομαλότητας.
Ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος (1946-1949)
Η πόλωση οδήγησε αναπόφευκτα στον Εμφύλιο. Στις εκλογές της 31ης Μαρτίου 1946, το ΚΚΕ επέλεξε την αποχή, επιτρέποντας την επικράτηση της δεξιάς παράταξης, ενώ το βράδυ πριν τις εκλογές, επίθεση ανταρτών στο Λιτόχωρο σηματοδότησε την έναρξη του ένοπλου αγώνα. Τον Σεπτέμβριο του 1946, με δημοψήφισμα, επανήλθε ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄. Οι καταδιωκόμενοι αριστεροί συγκρότησαν τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ) υπό τον Μάρκο Βαφειάδη, με την υποστήριξη των βόρειων κομμουνιστικών χωρών.
Ο πόλεμος διεθνοποιήθηκε γρήγορα. Καθώς η Βρετανία αδυνατούσε να στηρίξει την ελληνική κυβέρνηση, οι ΗΠΑ ανέλαβαν δράση με το Δόγμα Τρούμαν (1947), παρέχοντας τεράστια στρατιωτική και οικονομική βοήθεια. Ο Εθνικός Στρατός ενισχύθηκε σημαντικά, ενώ το κράτος έθεσε το ΚΚΕ εκτός νόμου. Το 1948 οι μάχες κορυφώθηκαν, αλλά η ρήξη Τίτο-Στάλιν άλλαξε τις ισορροπίες: Η Γιουγκοσλαβία έκλεισε τα σύνορα το 1949, αποκόπτοντας τον ανεφοδιασμό του ΔΣΕ. Τον Αύγουστο του 1949, ο Εθνικός Στρατός υπό τον Παπάγο, με τη χρήση βομβών ναπάλμ, κατέλαβε τα οχυρά του Γράμμου και του Βίτσι. Ο ΔΣΕ ηττήθηκε και υποχώρησε στην Αλβανία. Ο Εμφύλιος άφησε πίσω του πάνω από 150.000 νεκρούς.
Πολιτικές συνέπειες της δεκαετίας του ’40
Η δεκαετία 1940-1950 άφησε πίσω της μια Ελλάδα ερειπωμένη και τραυματισμένη. Η χώρα βγήκε από τον πόλεμο με κατεστραμμένη παραγωγική βάση και έναν λαό βαθιά διχασμένο. Οι νικητές του Εμφυλίου, η εθνικόφρων παράταξη με την αμέριστη στήριξη των ΗΠΑ, οικοδόμησαν ένα κράτος «έκτακτης ανάγκης». Η ιδεολογία της εθνικοφροσύνης και του αντικομμουνισμού κυριάρχησε απόλυτα, αποκλείοντας μεγάλο τμήμα του πληθυσμού από την πολιτική και κοινωνική ζωή. Θεσπίστηκαν τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων, τα οποία καθόριζαν την επαγγελματική και κοινωνική εξέλιξη των πολιτών για δεκαετίες. Το ΚΚΕ παρέμεινε παράνομο μέχρι το 1974, ενώ χιλιάδες αριστεροί βίωσαν διώξεις, εξορίες και κοινωνικό αποκλεισμό. Αντιθέτως, πολλοί συνεργάτες των κατακτητών κατάφεραν να ξεπλυθούν μέσω του αντικομμουνιστικού αγώνα και να ενσωματωθούν στο κράτος.
Η Ελλάδα εντάχθηκε οριστικά στο δυτικό στρατόπεδο, γεγονός που επισφραγίστηκε με την είσοδό της στο ΝΑΤΟ το 1952. Η οικονομική ανασυγκρότηση επιτεύχθηκε χάρη στο Σχέδιο Μάρσαλ, αλλά η πολιτική ζωή παρέμεινε υπό την κηδεμονία του στρατού, του Παλατιού και του ξένου παράγοντα, οδηγώντας σε μια «καχεκτική δημοκρατία». Η μετανάστευση αποτέλεσε διέξοδο για εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες που έφυγαν για τη Γερμανία, την Αυστραλία και την Αμερική, αναζητώντας μια καλύτερη τύχη μακριά από τη φτώχεια και τις πολιτικές διακρίσεις. Οι πληγές του εμφυλίου πολέμου άργησαν πολύ να επουλωθούν. Χρειάστηκε να περάσουν τριάντα χρόνια, μέχρι τη Μεταπολίτευση του 1974, για να νομιμοποιηθεί το ΚΚΕ, και σαράντα χρόνια, μέχρι το 1982, για να αναγνωριστεί επίσημα η Εθνική Αντίσταση από την Ελληνική Βουλή. Η δεκαετία του 1940 παραμένει μέχρι σήμερα το σημαντικότερο κεφάλαιο της νεότερης ελληνικής ιστορίας, μια περίοδος ηρωισμού και τραγωδίας που διαμόρφωσε ανεξίτηλα τη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα.
*Ο Παράσχος Μανιάτης είναι καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος 5 διδακτορικών διπλωμάτων από Σουηδικά και Αμερικανικά Πανεπιστήμια στους κλάδους: Logistics για Μηχανικούς, Μάνατζμεντ για Μηχανικούς, Οικονομικά & Χρηματοοικονομικά, Πολιτικές Επιστήμες & Δημόσιες Σχέσεις και Μαέστρος Μουσικής. Δίδαξε 41 χρόνια σε 9 δημόσια Πανεπιστήμια και 3 ιδιωτικά Πανεπιστήμια σε έξι χώρες
