του Παράσχου Μανιάτη*
26 Ιουλίου 1822 – Πελοπόννησος. Στα στενά των Δερβενακίων εκτυλίσσεται μία από τις πιο καθοριστικές μάχες της Επανάστασης του 1821. Εκεί, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο θρυλικός «Γέρος του Μωριά», υλοποιεί ένα στρατηγικό σχέδιο που οδηγεί σε συντριπτική νίκη των εξεγερμένων Ελλήνων και στην καταστροφή της οθωμανικής στρατιάς του Μαχμούτ πασά Δράμαλη. Η Μάχη των Δερβενακίων, γνωστή και ως «Καταστροφή του Δράμαλη», δεν είναι απλώς μια πολεμική σύγκρουση. Είναι το γεγονός που ενίσχυσε καθοριστικά το ηθικό των Ελλήνων, ανέδειξε τη στρατηγική ιδιοφυΐα του Κολοκοτρώνη και έσωσε την Επανάσταση από βέβαιη κατάπνιξη.
Ένα καλοκαίρι κρίσης: Η απειλή του Δράμαλη
Στις αρχές του καλοκαιριού του 1822, η Ελληνική Επανάσταση βρισκόταν σε κρίσιμη καμπή. Η Πελοπόννησος αποτελούσε το προπύργιο των επαναστατών, όμως μια νέα οθωμανική εκστρατεία απειλούσε να ανατρέψει τα πάντα. Ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄, έχοντας απαλλαγεί από τον πόλεμο με τον Αλή πασά στα Ιωάννινα, έστρεψε την προσοχή του στους επαναστατημένους Έλληνες, διατάζοντας τον έμπειρο στρατηγό Μαχμούτ πασά της Λάρισας – γνωστότερο ως Δράμαλη – να καταπνίξει την εξέγερση στον Μωριά. Στις αρχές Ιουλίου, ο Δράμαλης πέρασε με μια τεράστια στρατιά (περίπου 20.000-25.000 συνολικά, εκ των οποίων μάχιμοι περίπου 15.000 άνδρες και ισχυρό ιππικό) από τη Ρούμελη στην Πελοπόννησο. Χωρίς να συναντήσει σοβαρή αντίσταση, προέλασε ταχύτατα: Στις 6 Ιουλίου έφτασε στην Κόρινθο καταλαμβάνοντας τον Ακροκόρινθο, ενώ στις 12 Ιουλίου βρισκόταν ήδη έξω από το Άργος.
Η αιφνίδια προέλαση προκάλεσε χάος. Στις 12 Ιουλίου ο Δράμαλης στρατοπέδευσε στο Άργος, το οποίο καταλήφθηκε σχεδόν αμαχητί, καθώς κάτοικοι και αρχές είχαν τραπεί σε φυγή. Οι Οθωμανοί άρχισαν να πολιορκούν την ακρόπολη (κάστρο Λάρισα), όπου είχαν οχυρωθεί εκατοντάδες Έλληνες. Η προσωρινή κυβέρνηση (Εκτελεστικό και Βουλευτικό) και πολλοί πρόκριτοι εγκατέλειψαν πανικόβλητοι την πόλη, επιβιβαζόμενοι σε πλοία. Ελάχιστοι αξιωματούχοι – όπως ο αντιπρόεδρος Αθανάσιος Κανακάρης – έμειναν πίσω για να διασφαλίσουν τα κρατικά αρχεία. Ο Κολοκοτρώνης, χρόνια μετά, καυτηρίασε τη φυγή των πολιτικών στα απομνημονεύματά του: «Το Βουλευτικό και το Εκτελεστικό δεν είχε καμμίαν δύναμιν, ούτε ενήργησε τίποτες εις αυτήν την περίστασιν… “Τα αρχεία ας γλυτώσωμε και το έθνος ας πάγη”».
Ο Κολοκοτρώνης αναλαμβάνει δράση
Μέσα σε αυτό το σκηνικό διάλυσης, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης αναδείχθηκε ως η ψύχραιμη ηγετική μορφή που χρειαζόταν ο Αγώνας. Τις κρίσιμες ημέρες της καθόδου του Δράμαλη, ο Κολοκοτρώνης βρισκόταν στην Τρίπολη. Λαμβάνοντας το επείγον αίτημα της Πελοποννησιακής Γερουσίας να βοηθήσει, ανταποκρίθηκε αστραπιαία. Κήρυξε γενική επιστράτευση ανδρών ηλικίας 18 έως 60 ετών και επέβαλε αυστηρά μέτρα κατά της λιποταξίας. Παράλληλα, μερίμνησε για τον άμεσο ανεφοδιασμό των τμημάτων. Με μια τολμηρή κίνηση, διέταξε την εφαρμογή της τακτικής της «καμένης γης» στον αργολικό κάμπο: Όλα τα σπαρτά και οι σοδειές γύρω από το Άργος καταστράφηκαν, ώστε να προκληθεί οξύ επισιτιστικό πρόβλημα στην οθωμανική στρατιά.
Ο Κολοκοτρώνης αντιλήφθηκε ότι ο χρόνος δούλευε υπέρ των εξεγερμένων, αρκεί να καθήλωναν τον εχθρό. Υπολόγιζε σωστά ότι ο Δράμαλης δεν θα μπορούσε να παραμείνει επί μακρόν στην αργολική πεδιάδα χωρίς ανεφοδιασμό. Πράγματι, η ζέστη του Ιουλίου ήταν αποπνικτική και τα περισσότερα πηγάδια είχαν στερέψει, με αποτέλεσμα οι Οθωμανοί να αντιμετωπίζουν έλλειψη νερού και τροφής, ενώ ξέσπασαν και ασθένειες. Ο ίδιος ο Δράμαλης, καθώς οι μέρες περνούσαν, κατάλαβε ότι είχε εγκλωβιστεί. Ο οθωμανικός στόλος, στον οποίο ήλπιζε για ανεφοδιασμό μέσω Ναυπλίου, δεν εμφανίστηκε ποτέ.
Οι ελληνικές δυνάμεις είχαν στο μεταξύ οργανωθεί γύρω του: Σώματα ατάκτων συγκεντρώθηκαν στους Μύλους, κόβοντας κάθε δίοδο διαφυγής. Στις 20 Ιουλίου, σε πολεμικό συμβούλιο, ο Κολοκοτρώνης πρότεινε το σχέδιό του: Πλήρης αποκλεισμός στην αργολική κοιλάδα και κατάληψη των στενών προς την Κόρινθο (Δερβενάκια, Άγιος Σώστης, Αγιονόρι). Παράλληλα, οι λίγες δεκάδες Έλληνες στο κάστρο του Άργους διέφυγαν στις 23 Ιουλίου και ενώθηκαν με τις υπόλοιπες δυνάμεις. Ο Δράμαλης, καθηλωμένος και μπροστά στον κίνδυνο της πείνας, άρχισε να σχεδιάζει την άμεση υποχώρηση προς την ασφαλή βάση της Κορίνθου.
Στενά Δερβενακίων: Η παγίδα κλείνει
Η στιγμή της αντεπίθεσης πλησίαζε. Ο Κολοκοτρώνης είχε καταστρώσει ένα παράτολμο σχέδιο: Θα άφηνε τον αντίπαλο να επιχειρήσει να φύγει από την Αργολίδα και θα τον παγίδευε στα στενά περάσματα καθ’ οδόν προς την Κόρινθο. Στα τέσσερα δερβένια που συνδέουν την κοιλάδα του Άργους με τη βόρεια Πελοπόννησο, οι Έλληνες οπλαρχηγοί έπιασαν από νωρίς θέσεις. Ο Κολοκοτρώνης κατευθύνθηκε με 2.500 άνδρες στην περιοχή της Νεμέας, καταλαμβάνοντας το κύριο πέρασμα των Δερβενακίων. Ο Αντώνης Κολοκοτρώνης, αδελφός του Κολοκοτρώνη, ο οποίος ήταν επίσης αρματολός και σκοτώθηκε σε μάχη, ενεργός οπλαρχηγός στην Επανάσταση του 1821 φρουρούσε με 1.500 άνδρες το κύριο στενό, ενώ ο Δημήτριος Πλαπούτας και ο Νικήτας Σταματελόπουλος – μαζί με τον Παπαφλέσσα – κάλυπταν με περίπου 800 άνδρες ο καθένας τις άλλες δύο διεξόδους (προς Στυμφαλία και Κλένια). Με αυτό το στήσιμο, κάθε οδός διαφυγής είχε αποκλειστεί.
Στις 26 Ιουλίου 1822 ο Δράμαλης αποφάσισε να υποχωρήσει προς την Κόρινθο. Οι φάλαγγές του ξεκίνησαν νωρίς το πρωί, εισερχόμενες στα στενά των Δερβενακίων. Το σχέδιο του Κολοκοτρώνη τέθηκε σε εφαρμογή. Λίγο πριν τη μάχη, ο αρχηγός φρόντισε να ανυψώσει το ηθικό των ανδρών του. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Φωτάκου, ο Κολοκοτρώνης ξεκίνησε λέγοντας: «Έλληνες, σήμερα εγεννήθημεν και σήμερα θα πεθάνωμεν δια την σωτηρίαν της πατρίδος μας», και υποσχέθηκε ότι την επομένη «θα σας ιδώ όλους με τ’ άρματα των Τούρκων… λαμπροφορεμένους με τα ρούχα τους», διαβεβαιώνοντας πως «ο Θεός είναι με ημάς».
Λίγες ώρες αργότερα, τα λόγια του επιβεβαιώθηκαν. Η εμπροσθοφυλακή του Δράμαλη αιφνιδιάστηκε και αποδεκατίστηκε από τα πυρά των κρυμμένων Ελλήνων μόλις μπήκε στο πέρασμα. Οι επιζώντες προσπάθησαν να διαφύγουν από το μονοπάτι του Αγίου Σώστη, βρίσκοντάς το αρχικά αφύλακτο. Προχωρώντας όμως, δέχθηκαν επίθεση στα πλευρά από τον Αντώνη Κολοκοτρώνη και λίγο αργότερα παγιδεύτηκαν οριστικά, όταν ο Νικηταράς έσπευσε και έκλεισε την έξοδο. Η μάχη κράτησε μέχρι τη νύχτα και οι Οθωμανοί υπέστησαν τρομακτικές απώλειες. Όταν έπεσε το σκοτάδι, ό,τι είχε απομείνει από τη στρατιά του Δράμαλη υποχώρησε άτακτα προς την Τίρυνθα. Οι απώλειες για τους Τούρκους υπολογίζονται σε τουλάχιστον 2.500-3.000 νεκρούς και τραυματίες. Αντίθετα, οι ελληνικές απώλειες ήταν ελάχιστες – πιθανόν λιγότεροι από 100 μαχητές – καθώς ο αιφνιδιασμός και ο έλεγχος των υψωμάτων προστάτευσαν τους αμυνόμενους.
Στρατηγική και ψυχολογική σημασία της νίκης
Η μάχη δεν τελείωσε παρά δύο ημέρες αργότερα, όταν οι άνδρες του Δράμαλη επιχείρησαν νέα διαφυγή μέσω του περάσματος του Αγιονορίου (28 Ιουλίου 1822). Εκεί τους ανέμεναν οι Έλληνες υπό τον Νικηταρά, τον Υψηλάντη και τον Παπαφλέσσα, προκαλώντας νέες βαριές απώλειες και ολοκληρώνοντας την πανωλεθρία. Ο Δράμαλης έφτασε στην Κόρινθο με ελάχιστους επιζώντες και, συνειδητοποιώντας το μέγεθος της καταστροφής, πέθανε λίγους μήνες αργότερα (Οκτώβριο του 1822) πιθανότατα εξασθενημένος από τις κακουχίες και την αποτυχία.
Από την ελληνική πλευρά, η νίκη προκάλεσε ξέσπασμα ενθουσιασμού. Τα νέα διαδόθηκαν γρήγορα, ανεβάζοντας κατακόρυφα το ηθικό των αγωνιστών που μέχρι πρότινος έβλεπαν την υπόθεση του Αγώνα να κρέμεται από μια κλωστή. Η καταστροφή του Δράμαλη πέρασε σχεδόν αμέσως στη λαϊκή παράδοση με τραγούδια που έλεγαν:
«Της Ρούμελης οι μπέηδες και του Μωριά οι λεβέντες / στο Ντερβενάκι κείτονται κορμιά δίχως κεφάλια…».
Σε στρατηγικό επίπεδο, η σημασία της μάχης υπήρξε τεράστια. Η εξόντωση της στρατιάς του Δράμαλη έβαλε τέλος στην τελευταία μεγάλη προσπάθεια των Οθωμανών να ανακαταλάβουν την Πελοπόννησο με ίδιες δυνάμεις. Ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄, αδυνατώντας πλέον να υποτάξει την επανάσταση μόνος του, στράφηκε στον βαλή της Αιγύπτου Μοχάμεντ Άλι – εξέλιξη που οδήγησε στην επέμβαση του Ιμπραήμ το 1825.
Παράλληλα, η ψυχολογική επίδραση ήταν εξίσου καθοριστική. Από την απόγνωση, οι Έλληνες πέρασαν σε νέο αίσθημα αυτοπεποίθησης. Ο απλός λαός ανέκτησε την ελπίδα και οι οπλαρχηγοί το κύρος τους. Η φήμη του Κολοκοτρώνη εκτοξεύθηκε: Ο θρίαμβός του δεν τον κατέστησε μόνο λαϊκό ήρωα, αλλά προκάλεσε και τον φόβο των πολιτικών του αντιπάλων. Υπό τη γενική απαίτηση, η Προσωρινή Κυβέρνηση ανακήρυξε τον Κολοκοτρώνη αρχιστράτηγο της Πελοποννήσου.
«Η Επανάσταση όχι μόνο είχε διασωθεί, αλλά είχε αποκτήσει ισχυρά θεμέλια, χάρη στο σχέδιο και την τακτική του Γέρου του Μωριά», σημειώνει χαρακτηριστικά η σύγχρονη ιστορική αφήγηση. Η καταστροφή του Δράμαλη απέδειξε ότι οι επαναστατημένοι, με σωστή ηγεσία και ενότητα, μπορούσαν να υπερισχύσουν απέναντι σε υπέρτερες δυνάμεις. Ήταν μια νίκη που εξάλειψε τον άμεσο κίνδυνο και χάραξε βαθιά στη συλλογική μνήμη το μήνυμα ότι η ελευθερία ήταν εφικτή.
*Ο Παράσχος Μανιάτης είναι καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος 5 διδακτορικών διπλωμάτων από Σουηδικά και Αμερικανικά Πανεπιστήμια στους κλάδους: Logistics για Μηχανικούς, Μάνατζμεντ για Μηχανικούς, Οικονομικά & Χρηματοοικονομικά, Πολιτικές Επιστήμες & Δημόσιες Σχέσεις και Μαέστρος Μουσικής. Δίδαξε 41 χρόνια σε 9 δημόσια Πανεπιστήμια και 3 ιδιωτικά Πανεπιστήμια σε έξι χώρες
