του Παράσχου Μανιάτη*
- Η συμφωνία Ελλάδας-Αιγύπτου (2020): Μια αναγκαία τομή
Η Ελλάδα και η Αίγυπτος υπέγραψαν στις 6 Αυγούστου 2020 μια ιστορική συμφωνία οριοθέτησης Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ). Η συμφωνία αυτή καθορίζει τη θαλάσσια ζώνη μεταξύ των δύο χωρών από το ανατολικό μέρος της Κρήτης και ανατολικότερα, φτάνοντας μέχρι τον 28ο μεσημβρινό (περίπου στο μέσο της Ρόδου). Πρόκειται για μια «μερική οριοθέτηση», η οποία αφήνει ανοικτό το υπόλοιπο τμήμα προς την Ανατολή για μελλοντικές διαπραγματεύσεις.
Η σημασία της συμφωνίας υπήρξε καταλυτική: Λειτούργησε ως ουσιαστική νομική και διπλωματική απάντηση στο παράτυπο τουρκο-λιβυκό μνημόνιο του 2019. Με την κάθετη τομή των θαλασσίων ζωνών που δημιούργησε η ελληνο-αιγυπτιακή οριοθέτηση, Αθήνα και Κάιρο δημιούργησαν ένα διεθνές νομικό κεκτημένο. Το γεγονός ότι οι ζώνες αυτές αλληλοκαλύπτονται με τις διεκδικήσεις της Τουρκίας καθιστά το τουρκο-λιβυκό μνημόνιο πρακτικά ανεφάρμοστο επί του πεδίου.
Ωστόσο, υπάρχει ένα κρίσιμο σημείο: Η συμφωνία δεν περιλαμβάνει την πλήρη περιοχή επήρειας του Καστελόριζου και ορισμένων άλλων νησιών. Αυτό δεν αποτέλεσε «παράλειψη» της ελληνικής διπλωματίας, αλλά προϊόν αναγκαίου συμβιβασμού. Η Αίγυπτος, επιθυμώντας να διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας και να αποφύγει την άμεση τριβή με την Τουρκία ανατολικότερα, δεν δεχόταν σε εκείνη τη φάση οριοθέτηση πέραν του 28ου μεσημβρινού.
- Η Τουρκία και η προσέγγιση με την Αίγυπτο (2025-2026)
Κατά το τρέχον διάστημα (2025-2026), πληθαίνουν οι πληροφορίες ότι η Τουρκία διεξάγει έντονες διπλωματικές κινήσεις προς την Αίγυπτο. Στόχος της Άγκυρας είναι η επίτευξη μιας ξεχωριστής ή συμπληρωματικής συμφωνίας για τις θαλάσσιες ζώνες ή η συνεργασία σε κοινές περιοχές.
Παρόλο που αυτές οι εξελίξεις δεν έχουν επιβεβαιωθεί επισήμως σε επίπεδο ΟΗΕ ή μέσω επίσημων ανακοινώσεων, η στάση της Αιγύπτου παραμένει προσεκτική. Ακόμη και στις προκηρύξεις οικοπέδων για έρευνες υδρογονανθράκων, το Κάιρο σέβεται απόλυτα τις συντεταγμένες της συμφωνίας με την Ελλάδα. Ωστόσο, αποφεύγει να προκηρύξει έρευνες σε περιοχές ανατολικά του 28ου μεσημβρινού, εκεί δηλαδή που η Τουρκία προβάλλει αξιώσεις για δική της υφαλοκρηπίδα.
Αυτό καταδεικνύει μια διπλή στρατηγική: Η Αίγυπτος επαναπροσεγγίζει την Τουρκία για λόγους οικονομίας και περιφερειακής σταθερότητας (π.χ. Λιβύη), αλλά μέχρι στιγμής δεν υπάρχει καμία διεθνώς κατοχυρωμένη συμφωνία που να ακυρώνει τη σχέση της με την Ελλάδα.
- Το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας»
Η Τουρκία δεν αναγνωρίζει τη συμφωνία Ελλάδας-Αιγύπτου, θεωρώντας την «άκυρη» και υποστηρίζοντας ότι δεν υφίσταται κοινό θαλάσσιο σύνορο μεταξύ των δύο χωρών. Βάσει του δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας», η Άγκυρα ισχυρίζεται ότι τα νησιά (όπως η Κρήτη και η Ρόδος) έχουν περιορισμένη ή καθόλου επήρεια σε ΑΟΖ όταν βρίσκονται απέναντι από μεγάλους ηπειρωτικούς όγκους.
Στον αντίποδα, η Ελλάδα βασίζει τη θέση της στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), προασπίζοντας την αρχή της μέσης γραμμής και ασκώντας κυριαρχικά δικαιώματα στη ζώνη που έχει οριοθετηθεί νόμιμα.
- Ο ρόλος-κλειδί του Καστελόριζου
Το Καστελόριζο αποτελεί το «αγκάθι» για την Τουρκία και το «κλειδί» για την Ελλάδα. Αν και βρίσκεται κοντά στις τουρκικές ακτές, βάσει του Δικαίου της Θάλασσας έχει δικαίωμα σε ΑΟΖ όπως κάθε κατοικημένο νησί. Για την Ελλάδα, η πλήρης επήρεια του Καστελόριζου είναι κρίσιμη, καθώς ενώνει την ελληνική ΑΟΖ με την κυπριακή, δημιουργώντας έναν ενιαίο χώρο θαλάσσιας κυριαρχίας.
Η εξαίρεση του συμπλέγματος του Καστελόριζου από τη συμφωνία του 2020 δημιούργησε την αίσθηση σε επικριτές ότι αφέθηκε ένα «κενό». Ωστόσο, διπλωματικοί κύκλοι τονίζουν πως η στρατηγική επιλογή ήταν η διασφάλιση του μείζονος (ακύρωση του τουρκο-λιβυκού διαδρόμου), έστω και με προσωρινή αναβολή της οριοθέτησης για το έλασσον (το ανατολικό άκρο), το οποίο απαιτεί περίπλοκη τριμερή συνεννόηση (Ελλάδα-Αίγυπτος-Κύπρος) ή προσφυγή σε διεθνή διαιτησία.
- Το κρίσιμο ερώτημα: Μπορεί η Τουρκία να εκμεταλλευτεί το «κενό» σε βάρος της Ελλάδας;
Η εξαίρεση του Καστελόριζου και της περιοχής ανατολικά του 28ου μεσημβρινού από τη συμφωνία αφήνει πράγματι ένα νομικό περιθώριο που η Τουρκία προσπαθεί να εκμεταλλευτεί. Αναλυτικά, τα δεδομένα έχουν ως εξής:
Α. Η «Τουρκική πρόταση» (Το δέλεαρ προς την Αίγυπτο)
Το βασικό επιχείρημα της Άγκυρας προς το Κάιρο είναι καθαρά ωφελιμιστικό. Η Τουρκία προτείνει στην Αίγυπτο να αγνοήσουν το Καστελόριζο, μετατοπίζοντας τη μέση γραμμή βορειότερα. Με αυτόν τον τρόπο, η Αίγυπτος θα κέρδιζε χιλιάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα θαλάσσιας δικαιοδοσίας, τα οποία θα «έχανε» αν αναγνώριζε πλήρη επήρεια στο ελληνικό νησί. Πρόκειται για ένα ισχυρό γεωπολιτικό δέλεαρ με στόχο την υπογραφή μιας διμερούς συμφωνίας που θα εξαφάνιζε το Καστελόριζο από τον χάρτη των θαλασσίων ζωνών.
Β. Το νομικό κενό
Εφόσον δεν υπάρχει νομικά δεσμευτική γραμμή ανατολικά της Ρόδου, η Τουρκία θεωρεί την περιοχή «ελεύθερη» προς διαπραγμάτευση. Μια υποθετική τουρκο-αιγυπτιακή οριοθέτηση σε αυτή την περιοχή θα δημιουργούσε σοβαρή νομική διαμάχη, τέμνοντας την περιοχή που η Ελλάδα διεκδικεί βάσει του Καστελόριζου.
Γ. Οι ασφαλιστικές δικλείδες
Παρά την πίεση της Τουρκίας, υπάρχουν τρεις λόγοι που αποτρέπουν την Αίγυπτο από μια τέτοια κίνηση:
-Η Ρήτρα διαβούλευσης: Στο Άρθρο 1 της ελληνο-αιγυπτιακής συμφωνίας προβλέπεται ρητά ότι αν κάποιο μέρος σκοπεύει να οριοθετήσει την υπόλοιπη περιοχή με τρίτη χώρα, οφείλει να διαβουλευθεί με το άλλο μέρος. Οποιαδήποτε κρυφή συμφωνία Καΐρου-Άγκυρας θα συνιστούσε παραβίαση της συνθήκης.
-Πολιτικές ισορροπίες: Η Αίγυπτος δεν επιθυμεί να διαρρήξει τις σχέσεις της με την Ελλάδα και, κατ’ επέκταση, με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Μια συμφωνία που θα «εξαφάνιζε» ελληνικά νησιά θα προκαλούσε μείζονα κρίση στις σχέσεις Καΐρου-Βρυξελλών.
-Το προηγούμενο της Λιβύης: Η Αίγυπτος έχει απορρίψει το Τουρκο-Λιβυκό μνημόνιο. Αποδοχή της τουρκικής λογικής για το Καστελόριζο θα νομιμοποιούσε έμμεσα τις τουρκικές αξιώσεις στη Λιβύη, κάτι που αντιβαίνει στα συμφέροντα ασφαλείας του Καΐρου.
Δ. Πώς θα επηρέαζε η επέκταση των 12 μιλίων από την Ελλάδα μια μελλοντική ελληνο-αιγυπτιακή οριοθέτηση
Η συζήτηση για πιθανή επέκταση της ελληνικής αιγιαλίτιδας ζώνης στα 12 ναυτικά μίλια συνδέεται συχνά με το ζήτημα της οριοθέτησης Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) με την Αίγυπτο. Αν και πρόκειται για διαφορετικά νομικά καθεστώτα, μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να επηρεάσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα διεξαχθούν μελλοντικές διαπραγματεύσεις όχι άμεσα, αλλά σε στρατηγικό και πολιτικό επίπεδο.
Η επέκταση στα 12 μίλια αφορά την άσκηση πλήρους κυριαρχίας και όχι την οριοθέτηση ΑΟΖ. Δεν χαράζει από μόνη της θαλάσσια σύνορα με τρίτα κράτη, ούτε δεσμεύει την Αίγυπτο ως προς τη μελλοντική μέση γραμμή. Ωστόσο, θα αποτελούσε σαφές μήνυμα ότι η Ελλάδα εφαρμόζει πλήρως το διεθνές δίκαιο και αντιμετωπίζει τα νησιά της ως κανονικούς φορείς θαλάσσιων ζωνών. Αυτή η συνέπεια ενισχύει τη θεσμική αξιοπιστία της χώρας και δημιουργεί ένα πιο σταθερό διαπραγματευτικό περιβάλλον.
Σε πρακτικό επίπεδο, η διεύρυνση της αιγιαλίτιδας ζώνης θα αύξανε τον επιχειρησιακό έλεγχο και θα περιόριζε ασαφείς περιοχές παρουσίας. Για μια χώρα όπως η Αίγυπτος, που δίνει έμφαση στη σταθερότητα και την προβλεψιμότητα στην Ανατολική Μεσόγειο, ένα σαφές νομικό και επιχειρησιακό πλαίσιο αποτελεί παράγοντα ασφάλειας. Αυτό μπορεί να λειτουργήσει θετικά σε μια μελλοντική διαπραγμάτευση, χωρίς όμως να προκαθορίζει το αποτέλεσμα.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η οριοθέτηση ΑΟΖ παραμένει προϊόν πολιτικής βούλησης και διπλωματικής συμφωνίας. Τα 12 μίλια δεν λύνουν το ζήτημα της επήρειας των νησιών, ούτε εξαλείφουν τις γεωπολιτικές πιέσεις. Μπορούν όμως να ενισχύσουν τη θέση από την οποία η Ελλάδα θα προσέλθει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Συνολικά, η επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης θα λειτουργούσε ως στρατηγικό πλεονέκτημα σε μια μελλοντική ελληνο-αιγυπτιακή οριοθέτηση: Δεν θα καθόριζε τα σύνορα, αλλά θα βελτίωνε τους όρους της συζήτησης, προσδίδοντας μεγαλύτερη νομική σαφήνεια και πολιτική βαρύτητα στην ελληνική θέση.
Συμπέρασμα
Η συζήτηση γύρω από την ΑΟΖ στην Ανατολική Μεσόγειο παραμένει μια εξίσωση για δυνατούς λύτες. Η Ελλάδα και η Αίγυπτος έχουν κατοχυρώσει ένα σημαντικό τμήμα της θαλάσσιας ζώνης τους, όμως το «παράθυρο» που αφήνει η εξαίρεση του Καστελόριζου δίνει στην Τουρκία την ευκαιρία να συνεχίζει το διπλωματικό της πρέσινγκ.
Πέραν των κοιτασμάτων φυσικού αερίου, το διακύβευμα αφορά τον έλεγχο των ενεργειακών κόμβων (όπως η ηλεκτρική διασύνδεση GSI (Great Sea Interconnector) προς την Ευρώπη. Για να πετύχει η τουρκική στρατηγική, η Αίγυπτος θα έπρεπε να αποφασίσει να «αδειάσει» στρατηγικά την Ελλάδα. Μέχρι στιγμής, το Κάιρο ακολουθεί τη μέση οδό: Δεν υπογράφει με την Ελλάδα για το Καστελόριζο (για να μην εξοργίσει την Τουρκία), αλλά δεν υπογράφει και με την Τουρκία (για να μην προδώσει την Ελλάδα). Ο κίνδυνος, όμως, θα είναι υπαρκτός όσο οι γεωπολιτικές ισορροπίες στην περιοχή παραμένουν ρευστές.
*Ο Παράσχος Μανιάτης είναι καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος 5 διδακτορικών διπλωμάτων από Σουηδικά και Αμερικανικά Πανεπιστήμια στους κλάδους: Logistics για Μηχανικούς, Μάνατζμεντ για Μηχανικούς, Οικονομικά & Χρηματοοικονομικά, Πολιτικές Επιστήμες & Δημόσιες Σχέσεις και Μαέστρος Μουσικής. Δίδαξε 41 χρόνια σε 9 δημόσια Πανεπιστήμια και 3 ιδιωτικά Πανεπιστήμια ανά τον κόσμο
