του Παράσχου Μανιάτη*
Ύστερα από δεκαετίες διαπραγματεύσεων, η εμπορική συμφωνία Ευρωπαϊκής Ένωσης-Mercosur (Βραζιλία, Αργεντινή, Ουρουγουάη, Παραγουάη) επανέρχεται δυναμικά στο προσκήνιο ως ένα από τα μεγαλύτερα ανοίγματα ελεύθερου εμπορίου που έχει επιχειρήσει ποτέ η Ευρώπη. Πρόκειται για συμφωνία με σαφή στρατηγικό χαρακτήρα, καθώς φιλοδοξεί να διαμορφώσει ένα νέο, σταθερό πλαίσιο οικονομικών και πολιτικών σχέσεων μεταξύ των δύο περιοχών, σε μια περίοδο έντονων ανακατατάξεων στο διεθνές εμπόριο.
Κεντρικός στόχος της είναι η σταδιακή μείωση ή και πλήρης κατάργηση δασμών, καθώς και η διευκόλυνση της πρόσβασης προϊόντων και υπηρεσιών στις αγορές των δύο πλευρών. Παρά το γεγονός ότι τα συνολικά μακροοικονομικά οφέλη για την ΕΕ συχνά εκτιμώνται ως μετριοπαθή, η συμφωνία μπορεί να αναδιατάξει ισορροπίες σε συγκεκριμένους κλάδους και να δημιουργήσει νικητές και χαμένους. Εξίσου σημαντικό είναι ότι ενδέχεται να επηρεάσει εμπορικές ροές, πρότυπα παραγωγής και επενδυτικές αποφάσεις, με συνέπειες που θα φανούν σταδιακά.
Για την Ελλάδα, η εικόνα δεν είναι μονοσήμαντη. Από τη μία, ανοίγονται νέες εξαγωγικές δυνατότητες και ενισχύεται η πρόσβαση σε αγορές με εκατοντάδες εκατομμύρια καταναλωτές. Από την άλλη, εντείνονται οι ανησυχίες για τον πρωτογενή τομέα, το περιβάλλον και τη συνοχή της υπαίθρου, σε μια περίοδο κατά την οποία η ελληνική αγροτική παραγωγή βρίσκεται ήδη υπό πίεση. Το αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από το πόσο προετοιμασμένοι θα είναι οι κλάδοι που επηρεάζονται, αλλά και από την ικανότητα της πολιτείας να εφαρμόσει στοχευμένες πολιτικές προσαρμογής.
Αγροτική παραγωγή: Ο πυρήνας της ανησυχίας
Ο μεγαλύτερος προβληματισμός επικεντρώνεται στον αγροδιατροφικό τομέα. Οι χώρες της Mercosur διαθέτουν ισχυρό παραγωγικό πλεονέκτημα και χαμηλότερο κόστος σε προϊόντα, όπως το βόειο κρέας, τα πουλερικά, η ζάχαρη, οι ζωοτροφές (σόγια και καλαμπόκι), αλλά και αγαθά όπως το μέλι και το ρύζι. Η αύξηση των εισαγωγών αυτών των προϊόντων στην ευρωπαϊκή αγορά, με μειωμένους δασμούς, ενισχύει τον ανταγωνισμό και πιέζει τις τιμές παραγωγού, ειδικά σε κλάδους όπου τα περιθώρια κέρδους είναι ήδη περιορισμένα.
Η συγκυρία είναι ιδιαίτερα δύσκολη για τους Έλληνες αγρότες και κτηνοτρόφους, οι οποίοι αντιμετωπίζουν αυξημένο κόστος ενέργειας, λιπασμάτων, ζωοτροφών και μεταφορών. Σε αυτό το περιβάλλον, ακόμη και σχετικά μικρές μεταβολές στις τιμές μπορούν να έχουν δυσανάλογες επιπτώσεις στο εισόδημα, στη ρευστότητα και στη βιωσιμότητα των εκμεταλλεύσεων. Επιπλέον, σε πολλές περιοχές, η αγροτική δραστηριότητα δεν είναι απλώς παραγωγή, αλλά βασικός πυλώνας τοπικής απασχόλησης και κοινωνικής συνοχής.
Η ελληνική ιδιαιτερότητα έγκειται στο γεγονός ότι ο πρωτογενής τομέας και οι αλυσίδες που συνδέονται μαζί του – μεταποίηση τροφίμων, τυποποίηση, εμπόριο και logistics – έχουν μεγαλύτερη κοινωνική και οικονομική βαρύτητα σε σχέση με πολλές χώρες της Βόρειας Ευρώπης. Επομένως, ακόμη κι αν οι εισαγωγές αυξηθούν «ελεγχόμενα» σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι επιπτώσεις μπορεί να είναι πιο αισθητές σε περιοχές της ελληνικής υπαίθρου που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την κτηνοτροφία και τη γεωργία, επηρεάζοντας και μικρές μονάδες μεταποίησης.
Η συμφωνία περιλαμβάνει δικλείδες ασφαλείας, όπως ποσοστώσεις για ευαίσθητα προϊόντα και ρήτρες διασφάλισης, ώστε να υπάρχει δυνατότητα παρέμβασης σε περίπτωση αιφνίδιας αύξησης εισαγωγών. Προβλέπεται επίσης ότι τα εισαγόμενα προϊόντα πρέπει να συμμορφώνονται με τα υγειονομικά και φυτοϋγειονομικά πρότυπα της ΕΕ. Παρ’ όλα αυτά, ο αγροτικός κόσμος παραμένει επιφυλακτικός, καθώς στην πράξη το κρίσιμο ζήτημα είναι η ταχύτητα και η αποτελεσματικότητα των ελέγχων και το αν οι μηχανισμοί θα ενεργοποιηθούν πριν παγιωθούν πιέσεις στις τιμές.
Εξαγωγές και εμπόριο: Ένα νέο παράθυρο ευκαιρίας
Στον αντίποδα, η Mercosur αποτελεί μια μεγάλη και δυναμική αγορά, όπου η ευρωπαϊκή παρουσία διευρύνεται. Οι ελληνικές εξαγωγές προς τις χώρες αυτές παραμένουν σχετικά περιορισμένες, γεγονός που υποδηλώνει ότι υπάρχει σημαντικό περιθώριο ανάπτυξης. Η μείωση δασμών και διοικητικών εμποδίων μπορεί να καταστήσει πιο ανταγωνιστικά ελληνικά προϊόντα, όχι μόνο μέσω τιμής, αλλά και μέσω βελτιωμένης πρόσβασης και σταθερότερων κανόνων εμπορίου.
Προϊόντα όπως το ελαιόλαδο, οι επιτραπέζιες ελιές, το κρασί, τα τυριά και τα παραδοσιακά τρόφιμα μπορούν να αποκτήσουν μεγαλύτερη παρουσία, εφόσον συνοδευτούν από συνεκτική στρατηγική branding, προβολής και συνεργασιών με τοπικούς εισαγωγείς. Επιπλέον, ευκαιρίες ανοίγονται και για επιλεγμένα βιομηχανικά προϊόντα ή υπηρεσίες, ιδιαίτερα σε τομείς όπου η Ελλάδα διαθέτει εξειδίκευση και εμπειρία, όπως η τυποποίηση, η εφοδιαστική αλυσίδα και η ναυτιλιακή υποστήριξη.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η προστασία των γεωγραφικών ενδείξεων (ΠΟΠ/ΠΓΕ). Η κατοχύρωση ελληνικών ονομασιών ενισχύει την προστιθέμενη αξία και προστατεύει προϊόντα-σύμβολα, όπως η Φέτα, οι ελιές Καλαμάτας, η μαστίχα Χίου και ο κρόκος Κοζάνης. Ακόμη και όπου προβλέπονται μεταβατικές ρυθμίσεις, η μακροπρόθεσμη κατεύθυνση είναι η ενίσχυση της ελληνικής επωνυμίας στις αγορές της Λατινικής Αμερικής, κάτι που μπορεί να μεταφραστεί σε καλύτερες τιμές και μεγαλύτερη αναγνωρισιμότητα.
Για τις ελληνικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις, η πρόκληση δεν περιορίζεται στους δασμούς. Η απόσταση, τα δίκτυα διανομής, οι απαιτούμενες πιστοποιήσεις και η ανάγκη συστηματικής προβολής παραμένουν σημαντικά εμπόδια. Ωστόσο, με συντονισμένες ενέργειες από κράτος και επιχειρηματική κοινότητα – επιχειρηματικές αποστολές, ενεργοποίηση εμπορικών ακολούθων, συμμετοχή σε εκθέσεις και στοχευμένη προβολή – το άνοιγμα της Mercosur μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός εξωστρέφειας και διαφοροποίησης αγορών.
Περιβάλλον: Αποψίλωση και «πράσινα» διλήμματα
Η συμφωνία έχει δεχθεί έντονη κριτική για τις πιθανές περιβαλλοντικές της επιπτώσεις. Η αύξηση της ζήτησης για αγροτικά προϊόντα, ιδίως για κρέας και ζωοτροφές, ενδέχεται να ενθαρρύνει την επέκταση καλλιεργειών και βοσκοτόπων στη Νότια Αμερική, με κίνδυνο αποψίλωσης τροπικών δασών, συμπεριλαμβανομένου του Αμαζονίου. Το ζήτημα αυτό έχει και ισχυρό συμβολικό και πολιτικό φορτίο, καθώς συνδέεται με τη διεθνή προσπάθεια περιορισμού της κλιματικής κρίσης.
Η ΕΕ υποστηρίζει ότι η συμφωνία ενσωματώνει δεσμεύσεις για τη Συμφωνία του Παρισιού, καθώς και ρήτρες βιώσιμης ανάπτυξης και καταπολέμησης της παράνομης αποδάσωσης. Παράλληλα, προωθεί αυστηρότερη ιχνηλασιμότητα προϊόντων που συνδέονται με αποψίλωση, ώστε να ενισχυθεί η διαφάνεια στις αλυσίδες αξίας. Ωστόσο, η αξιοπιστία αυτών των εργαλείων θα κριθεί στην πράξη: Στους ελέγχους, στη διαθεσιμότητα δεδομένων και στη συνέπεια εφαρμογής από τα εμπλεκόμενα κράτη.
Για την Ελλάδα, το περιβαλλοντικό σκέλος δεν είναι θεωρητικό. Η Μεσόγειος θερμαίνεται ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο και η χώρα βιώνει ήδη ακραία καιρικά φαινόμενα, πυρκαγιές και πιέσεις στους υδατικούς πόρους. Κάθε διεθνής εξέλιξη που επηρεάζει το κλίμα αφορά άμεσα τον ελληνικό σχεδιασμό για γεωργία, τουρισμό, διαχείριση δασών και ανθεκτικότητα υποδομών.
Γεωπολιτική και κοινωνικές επιπτώσεις
Η συμφωνία Mercosur-ΕΕ έχει σαφή γεωπολιτική διάσταση. Η Ευρώπη επιδιώκει να ενισχύσει την παρουσία της στη Λατινική Αμερική, να διαφοροποιήσει εφοδιαστικές αλυσίδες και να εξασφαλίσει πρόσβαση σε κρίσιμες πρώτες ύλες, οι οποίες θα στηρίξουν την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση. Παράλληλα, επιδιώκει να οικοδομήσει συμμαχίες και κανόνες συνεργασίας σε έναν κόσμο όπου ο ανταγωνισμός επιρροής εντείνεται.
Για την Ελλάδα, η συμμετοχή σε αυτή τη στρατηγική πρωτοβουλία μπορεί να ενισχύσει τη θέση της εντός της ΕΕ, υπό την προϋπόθεση ότι θα συνοδευτεί από ουσιαστική προστασία των πιο ευάλωτων κλάδων. Επιπλέον, μπορεί να ανοίξει πεδία διμερών συνεργασιών με χώρες της Mercosur σε τομείς όπως η ναυτιλία, οι λιμενικές υπηρεσίες, η ενέργεια και ο τουρισμός, όπου η ελληνική εμπειρία μπορεί να έχει προστιθέμενη αξία.
Σε κοινωνικό επίπεδο, το μεγάλο ζητούμενο είναι η ισορροπία. Οι καταναλωτές μπορεί να ωφεληθούν από χαμηλότερες τιμές, αλλά αν η εγχώρια παραγωγή πιεστεί υπερβολικά, υπάρχει κίνδυνος απώλειας εισοδήματος, συρρίκνωσης μικρών μονάδων μεταποίησης και περαιτέρω αποδυνάμωσης της υπαίθρου. Οι επιπτώσεις δεν θα είναι ομοιόμορφες: Εξαγωγικές επιχειρήσεις και περιοχές μπορεί να κερδίσουν, ενώ άλλες να βρεθούν σε δυσμενέστερη θέση.
Εδώ αναδεικνύεται ο ρόλος της πολιτείας και της ΕΕ: Απαιτούνται αντισταθμιστικά μέτρα, στοχευμένη στήριξη και επενδύσεις στην ποιότητα, την πιστοποίηση και τη συνεργατικότητα, ώστε να ενισχυθεί η ανταγωνιστικότητα. Η Ελλάδα μπορεί να αποκομίσει περισσότερα αν εστιάσει σε προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας, αξιοποιώντας τις ΠΟΠ/ΠΓΕ και χτίζοντας πιο ανθεκτικά εξαγωγικά δίκτυα.
Συμπέρασμα
Η συμφωνία Mercosur-ΕΕ δημιουργεί μια σύνθετη πραγματικότητα για την Ελλάδα. Προσφέρει δυνατότητες εξωστρέφειας, προστασία σημαντικών ονομασιών και πρόσβαση σε νέες αγορές, αλλά ταυτόχρονα ενέχει κινδύνους για ευαίσθητους αγροτικούς κλάδους, για την περιβαλλοντική ατζέντα και για την κοινωνική συνοχή της υπαίθρου. Το τελικό ισοζύγιο θα εξαρτηθεί όχι μόνο από το κείμενο, αλλά κυρίως από την εφαρμογή: Την αποτελεσματικότητα των ελέγχων, τη λειτουργία των δικλείδων ασφαλείας και – πάνω απ’ όλα – την εθνική στρατηγική που θα επιτρέψει στη χώρα να αξιοποιήσει τις ευκαιρίες χωρίς να αφήσει πίσω τους πιο ευάλωτους παραγωγούς.
*Ο Παράσχος Μανιάτης είναι καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος 5 διδακτορικών διπλωμάτων από Σουηδικά και Αμερικανικά Πανεπιστήμια στους κλάδους: Logistics για Μηχανικούς, Μάνατζμεντ για Μηχανικούς, Οικονομικά & Χρηματοοικονομικά, Πολιτικές Επιστήμες & Δημόσιες Σχέσεις και Μαέστρος Μουσικής. Δίδαξε 41 χρόνια σε 9 δημόσια Πανεπιστήμια και 3 ιδιωτικά Πανεπιστήμια σε έξι χώρες
