του Παράσχου Μανιάτη*
Το διώροφο κτίριο του παλαιού Δημαρχείου Μυτιλήνης αποτελεί το ιστορικό διοικητικό μέγαρο της πόλης. Χτίστηκε το 1900 με δαπάνες του Δήμου και σχεδιάστηκε από τον Λέσβιο αρχιτέκτονα Αργύριο Αδαλή. Κατά την οθωμανική περίοδο λειτούργησε υπό την εποπτεία της Ελληνικής Δημογεροντίας ως δημαρχιακό γραφείο των χριστιανών, μέχρι την απελευθέρωση του νησιού το 1912. Στην αρχή του 1912, μάλιστα, αφαιρέθηκε η δίγλωσση (ελληνική-τουρκική) πινακίδα του δημαρχείου, ενώ μετά την απελευθέρωση μετατράπηκε επισήμως σε έδρα του νεοσύστατου ελληνικού Δήμου Μυτιλήνης. Το κτίριο στέγασε για πολλές δεκαετίες τις δημοτικές υπηρεσίες – ο πρώτος όροφος λειτούργησε ως αίθουσα συνεδριάσεων του Δημοτικού Συμβουλίου και χώρος τελετών, ενώ το ισόγειο φιλοξενούσε τη δημοτική βιβλιοθήκη και άλλες υπηρεσίες. Η ύπαρξή του συνδέεται άρρηκτα με τη δημόσια ζωή της πόλης και γι’ αυτό θεωρείται «κόσμημα για την πόλη της Μυτιλήνης».
Αρχιτεκτονικό ύφος και μορφολογία
Το Παλαιό Δημαρχείο Μυτιλήνης παρουσιάζει τον εκλεκτικιστικό νεοκλασικό ρυθμό της εποχής του (βλ. φωτογραφία πάνω). Πρόκειται για διώροφο εκλεκτικιστικό κτίριο με έντονα νεοκλασικά στοιχεία, όπως συμμετρικές συνθέσεις, λιθοδομή με επίχρισμα και διακοσμητικές μαρμάρινες λεπτομέρειες σε θυρώματα και πλαίσια παραθύρων. Το κεντρικό τμήμα της πρόσοψης αναπτύσσεται σε πρόπυλο με τέσσερις κίονες (ιωνικού ή κορινθιακού ρυθμού), οι οποίοι στηρίζουν μικρό ανώφλιο – πάνω από αυτό δεσπόζει διάκοσμος με ανάγλυφο αέτωμα. Το δεύτερο επίπεδο έχει μπαλκόνια με σιδερένια κάγκελα, ενώ ένα διακοσμητικό αέτωμα και γείσο στέφουν το κτίριο.
Οι σχεδιαστικές επιρροές φέρουν έντονα την υπογραφή του ευρωπαϊκού κλασικισμού: Ο Αδαλής σπούδασε στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο της Αθήνας και υπήρξε μαθητής του Ερνέστου Τσίλερ, γεγονός που «αντανακλάται» στον εκλεκτικιστικό συνδυασμό αρχαίων και αναγεννησιακών μορφών. Όπως σημειώνουν δημοτικές πηγές, το κτίριο αποτελεί «σύνθεση του ευρωπαϊκού κλασικισμού και της αρχαιοελληνικής τέχνης». Με λίγα λόγια, στο κτίριο εντοπίζουμε τοπικές μνήμες και ξένα πρότυπα: Η αρχιτεκτονική του παλαιού δημαρχείου είναι εγγενώς εκλεκτικιστική – αναμιγνύει κλασικά στοιχεία (στήλες, αετώματα) με μεταγενέστερες ευρωπαϊκές διακοσμήσεις, όπως γλυπτά με κορώνες και μαρμάρινα επίκρανα. Αυτό το στιλ των αρχών του 20ού αιώνα αποτυπώνει τον κοσμοπολιτισμό της Μυτιλήνης της εποχής εκείνης.
Κοινωνικός και διοικητικός ρόλος
Το Παλαιό Δημαρχείο υπήρξε επί δεκαετίες το επίκεντρο της δημόσιας ζωής της Μυτιλήνης. Εκεί συνεδρίαζαν τα δημοτικά όργανα και λαμβάνονταν σημαντικές αποφάσεις για την πόλη. Σε κάθε εθνική εορτή και τοπική γιορτή το κτίριο ήταν σημείο εκκίνησης παρελάσεων και τελετών: Παραδείγματος χάριν, παραμονή της Πρωτοχρονιάς 2020 ο δήμαρχος υποδέχτηκε στο γραφείο του εντός του παλαιού Δημαρχείου παιδικές χορωδίες για να ψάλλουν τα κάλαντα. Επιπλέον, ο χώρος αυτός συγκέντρωνε φιλανθρωπικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις, π.χ. η ανακαινισθείσα αίθουσα του πρώτου ορόφου λειτούργησε στο τέλος του 2021 ως πινακοθήκη όπου εκτέθηκαν έργα Λέσβιων ζωγράφων (δωρεά συλλέκτη). Έτσι, το παλαιό δημαρχείο έχει συναισθηματικό συμβολισμό για τους κατοίκους: Θεωρείται «κόσμημα» της πόλης και σημείο αναφοράς συλλογικής μνήμης. Αν και δεν επιτελεί τον κύριο ρόλο του απ’ τα τέλη του 20ού αιώνα, παραμένει σύμβολο της τοπικής παράδοσης στην αυτοδιοίκηση.
Ζημιές και παρακμή μετά το 2017
Το κτίριο υπέστη σοβαρές φθορές μετά τον σεισμό του Ιουνίου 2017. Ο σεισμός προκάλεσε ζημιές στον εσωτερικό του χώρο, καθώς μεγάλες φέροντες τοίχοι και τμήματα της στέγης ρηγματώθηκαν. Για τουλάχιστον δύο χρόνια μετά δεν υπήρξε συντονισμένη προσπάθεια αποκατάστασης, με αποτέλεσμα «ο χρόνος να σταματήσει» εντός του κτιρίου και τμήματα τοιχοποιίας και σοβάδων να έχουν διαβρωθεί σε βαθμό επικίνδυνο. Επακόλουθο ήταν ο χώρος να ερημοποιηθεί σταδιακά. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η νέα δημοτική αρχή Μυτιλήνης απέδωσε υψηλή προτεραιότητα στην άμεση συντήρηση του Δημαρχείου: Ήδη από τα τέλη του 2019 ολοκληρώθηκαν σημαντικές εσωτερικές εργασίες καθαρισμού και εξασφάλισης του κτιρίου.
Τον Ιανουάριο του 2020 το ιστορικό Δημαρχείο άνοιξε ξανά τις πόρτες του στους δημότες. Από την 1η Ιανουαρίου 2020 τα γραφεία του δημάρχου Μυτιλήνης και του προέδρου του Δημοτικού Συμβουλίου στεγάστηκαν στο κτίριο, σηματοδοτώντας την τυπική επαναλειτουργία του. Έκτοτε χρησιμοποιείται για επιλεγμένες δημόσιες εκδηλώσεις και εργασίες, ενώ παραμένει υπό στενή εποπτεία για πλήρη επισκευή. Η ενασχόληση με το παλαιό Δημαρχείο πλέον εντάσσεται σε ευρύτερο σχέδιο πολιτιστικής αναβάθμισης της πόλης.
Σχέδια αποκατάστασης και μελλοντική χρήση
Ο Δήμος Μυτιλήνης, σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού και το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, επεξεργάζεται αναλυτικά σχέδια αποκατάστασης και επαναχρησιμοποίησης του παλαιού Δημαρχείου. Στο νέο όραμα περιλαμβάνεται η μετατροπή του κτιρίου σε σύγχρονο Πολιτιστικό Κέντρο: Στον χώρο προβλέπονται εκθεσιακοί χώροι για την προβολή της τοπικής τέχνης και ιστορίας, συνεδριακές αίθουσες και εργαστήρια ψηφιακής τεχνολογίας. Η πρόταση έχει στόχο να ενισχύσει τη διασύνδεση πολιτισμού – εκπαίδευσης, με την αξιοποίηση των ψηφιακών υποδομών του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Παράλληλα, οι εμπνευστές της ιδέας μελετούν καλές πρακτικές από ξένα παραδείγματα πολιτιστικής αναγέννησης: π.χ. ο Palazzo Vecchio στη Φλωρεντία, ιστορικό δημαρχιακό μέγαρο του 13ου αιώνα, χρησιμοποιείται σήμερα ως μουσείο και χώρος πολιτιστικών εκδηλώσεων. Συνοπτικά, το παλαιό Δημαρχείο Μυτιλήνης ετοιμάζεται να ξαναδώσει «πνοή» στο λιμάνι, παραμένοντας ένα ζωντανό μνημείο που συνδυάζει το παρελθόν με τη σύγχρονη πολιτιστική κινητοποίηση.
*Ο Παράσχος Μανιάτης είναι καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος 5 διδακτορικών διπλωμάτων από Σουηδικά και Αμερικανικά Πανεπιστήμια στους κλάδους: Logistics για Μηχανικούς, Μάνατζμεντ για Μηχανικούς, Οικονομικά & Χρηματοοικονομικά, Πολιτικές Επιστήμες & Δημόσιες Σχέσεις και Μαέστρος Μουσικής. Δίδαξε 41 χρόνια σε 9 δημόσια Πανεπιστήμια και 3 ιδιωτικά Πανεπιστήμια ανά τον κόσμο.
