του Γιάννη Σουβατζή*
Η επικρατούσα αντίληψη στη σύγχρονη ακαδημαϊκή βιβλιογραφία θέλει τη διοικητική επιστήμη να γεννήθηκε στους κόλπους της Βιομηχανικής Επανάστασης, αποδίδοντας στην ευρωπαϊκή εκβιομηχάνιση τα εύσημα για την ανάπτυξη ενός συστηματικού τρόπου οργάνωσης και αξιοποίησης ανθρώπινων και υλικών πόρων. Ωστόσο, αυτή η άποψη αδικεί βάναυσα την ιστορική πραγματικότητα, καθώς αποσιωπά μια πολύτιμη κληρονομιά που προέρχεται από την αρχαία Ελλάδα και συγκεκριμένα από τον στοχαστή και πολυμαθή Ξενοφώντα.
Η Ιστορία αγνοείται
Πολλά πανεπιστημιακά εγχειρίδια παρουσιάζουν εύκολες εκδοχές για τις ρίζες της διοίκησης, αναφέροντας ότι οι αρχαίοι Αιγύπτιοι και οι Ρωμαίοι χρησιμοποίησαν τον εξαναγκασμό και την καταπίεση ως εργαλεία οργάνωσης για την ανέγερση και κατασκευή μνημειωδών έργων. Πρόκειται για ιστορικά αβάσιμες απλουστεύσεις. Παραλείπεται συστηματικά η τεράστια συμβολή των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, οι οποίοι όχι μόνο στοχάστηκαν αλλά και κωδικοποίησαν τις αρχές διοίκησης με εντυπωσιακή σαφήνεια. Η απουσία αυτή από τη βιβλιογραφική θεώρηση δεν είναι τυχαία. Αντικατοπτρίζει μια μεροληπτική προσέγγιση που αγνοεί ότι δεν εντάσσεται εύκολα στο αφήγημα της νεωτερικής δυτικής επιστήμης.
Ο Πολέμαρχος, αλλά και ο Διαχειριστής
Ο Ξενοφών υπήρξε μια εξαιρετικά σύνθετη προσωπικότητα. Γνωστός κυρίως ως στρατηγός και ιστορικός, αλλά και παράλληλα μαθητής του Σωκράτη, συγγραφέας ενός πλούσιου έργου δεκαπέντε τόμων, και επίσης ένας άνθρωπος με βαθιά πρακτική γνώση της αγροτικής παραγωγής. Διατηρούσε εκτεταμένη αγροτική ιδιοκτησία κοντά στην Σκιλλούντα, πόλη της Ηλείας, και ασχολήθηκε ενεργά με τη συστηματική διαχείρισή του αγρού. Αυτή η εμπειρία αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία ανέπτυξε τις θεωρητικές αρχές της διοίκησης και διαχείρισης.
Ο «Οικονομικός», το πρωτοπόρο εγχειρίδιο της διαχείρισης
Το έργο, γνωστό ως ο «Οικονομικός», είναι γραμμένο γύρω στο 400 π.Χ. και αξίζει να αναγνωριστεί ως το πρώτο συστηματικό εγχειρίδιο της αποτελεσματικής διοίκησης και διαχείρισης στην ανθρώπινη ιστορία. Ο Ξενοφών ορίζει την οικονομία όχι απλώς ως σύστημα συναλλαγών και πλούτου, αλλά ως την επιστημονική προσέγγιση της σωστής οργάνωσης και της άρτιας αξιοποίησης πόρων, έννοιες που σήμερα αποτελούν τον πυρήνα της διοικητικής επιστήμης. Η δομή του κειμένου, με τη λογική της σταδιακής ανάπτυξης εννοιών και τη σύνδεση θεωρίας με πράξη, θυμίζει έντονα τα σύγχρονα πανεπιστημιακά συγγράμματα.
Το βιβλίο αρθρώνεται μέσα από διαλόγους. Στο πρώτο μέρος, ο Ξενοφών συνομιλεί με τον νεαρό Κρυψίβουλο για ζητήματα οικονομικής διαχείρισης. Στο δεύτερο, παρουσιάζει τις αντιλήψεις του επιτυχημένου γαιοκτήμονα Ισχόμαχου, ο οποίος λειτουργεί ως πρότυπο αποτελεσματικού διαχειριστή. Η διδακτική μέθοδος που ακολουθείται είναι η Σωκρατική, δηλαδή η ανάδειξη της γνώσης μέσα από ερωτήματα και αντιπαραβολή απόψεων.
Διοίκηση και διαχείριση διαμέσου της γεωργίας
Ο Ξενοφών χρησιμοποιεί το αγρόκτημα ως εργαστήριο ιδεών και πρακτική εφαρμογής. Παρουσιάζει και αποδεικνύει ότι οι αρχές της αποτελεσματικής διοίκησης μπορούν να εφαρμοστούν σε κάθε τομέα, όπως: Στην κατασκευή οικοδομημάτων, στη διαχείριση θεατρικών επιχειρήσεων, ακόμα και φυσικά στη στρατιωτική οργάνωση. Ο Ξενοφών, επιχειρεί τον σαφή διαχωρισμό μεταξύ της εξειδικευμένης γνώσης ενός τομέα και της ικανότητας διοίκησης, τονίζοντας ότι η τεχνογνωσία από μόνη της δεν αρκεί, διότι απαιτείται παράλληλα η μεθοδολογία και η ηγετική αντίληψη.
Εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι ο Ξενοφών περιγράφει με ακρίβεια τα βασικά στάδια της διοικητικής και διαχειριστικής διαδικασίας, που ταυτίζονται σχεδόν απόλυτα με αυτά που διδάσκονται σήμερα στις σχολές διοίκησης επιχειρήσεων.
Αναφορικά με τον Σχεδιασμό, υποστηρίζει ότι κάθε επιχείρηση πρέπει να ξεκινά με σαφή στόχευση και προγραμματισμό, ενώ η επίτευξη των αποτελεσμάτων αντικατοπτρίζει άμεσα την ποιότητα της ηγεσίας. Όσον αφόρα την Οργάνωση, δίνει έμφαση στη σωστή κατανομή εργασιών και στη συντονισμένη δράση όλων των εμπλεκόμενων. Στη Στελέχωση, αφιερώνει σημαντικό μέρος του κειμένου, επισημαίνοντας τρία κρίσιμα κριτήρια επιλογής προσωπικού: Τη γνώση του αντικειμένου, την αφοσίωση στην επιχείρηση και τη φιλοπονία. Επίσης, ο Ξενοφών, θίγει σύγχρονα ζητήματα, όπως η αποφυγή της «αρπαγής / απαγωγής / δελεασμού» των ταλέντων από ανταγωνιστές, αλλά και την εσωτερική επαγγελματική εξέλιξη και συνεχή κατάρτιση.
Σε ό,τι αφορά την παρακίνηση των εργαζόμενων, ο Ξενοφών προτάσσει την έννοια του «φιλότιμου», δηλαδή της εσωτερικής ορμής και αφοσίωσης για άρτια και συλλογική απόδοση. Ο ηγέτης οφείλει να εμπνέει και να ενθαρρύνει, όχι να εξαναγκάζει. Όσον αφορά την ανταμοιβή των εξαιρετικών επιδόσεων, προτείνει την αναγνώριση και, σε ακραίες περιπτώσεις, ακόμη και την απελευθέρωση των τότε δούλων που επεδείκνυαν ανώτερες αρετές. Ως προς τον έλεγχο και την αξιολόγηση, χρησιμοποιεί άτυπα κριτήρια που παραπέμπουν σε σύγχρονες προσεγγίσεις, όπως η διοίκηση μέσω στόχων (Managementby Objective), θέτοντας το κέρδος και την παραγωγικότητα ως βασικές μετρήσιμες παραμέτρους.
Αδικαίωτη αναγνώριση
Το έργο του Ξενοφώντα προηγείται κατά περίπου δυόμισι χιλιετίες των θεωριών του Fayol και του Taylor, οι οποίοι καθιερώθηκαν ως ιδρυτικές φιγούρες του σύγχρονου μάνατζμεντ. Χωρίς να αναγνωρίζουν ρητά την επιρροή του, οι μεταγενέστεροι θεωρητικοί ουσιαστικά επεξεργάστηκαν ιδέες που ο Ξενοφών είχε ήδη διατυπώσει με εντυπωσιακή σαφήνεια. Η ακαδημαϊκή κοινότητα οφείλει να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια και να αναγνωρίσει στον «Οικονομικό» τη θέση που του αρμόζει: Ως θεμέλιο λίθο της επιστήμης της διοίκησης και διαχείρισης.
*Καθηγητής / Business Executive
Brand Marketing & Corporate Identity Expert
PhD in Brand Marketing & Corporate Identity
MBA in Operations Management
MSc. in Marketing
M.A. in Management
Β. Α. Economics / Finance
