του Παράσχου Μανιάτη*
Η απειλή ως επιχείρημα
«Φωνάζει ο κλέφτης για να φοβηθεί ο νοικοκύρης». Η παροιμία περιγράφει την πολιτική της Άγκυρας όταν παρουσιάζει την άσκηση ελληνικών δικαιωμάτων ως δήθεν απειλή κατά της Τουρκίας. Με απειλές πολέμου, χάρτες και διαρκείς ενστάσεις επιδιώκει να μεταφέρει το βάρος της απολογίας στην Αθήνα. Δεν πρόκειται για διαμάχη ανάμεσα στους δύο λαούς. Πρόκειται για επιλογές της τουρκικής ηγεσίας, απέναντι στις οποίες η Ελλάδα οφείλει να απαντά με ψυχραιμία, νομική ακρίβεια και αξιόπιστη ισχύ.
Το σαφέστερο παράδειγμα είναι τα 12 ναυτικά μίλια. Η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει σε κάθε παράκτιο κράτος δικαίωμα χωρικής θάλασσας έως 12 μίλια. Η Ελλάδα το έχει ήδη ασκήσει στο Ιόνιο και διατηρεί το δικαίωμα να αποφασίσει πότε και πού θα προχωρήσει περαιτέρω. Η τουρκική απόφαση του 1995 περί casus belli αφορά ρητά επέκταση πέραν των έξι μιλίων στο Αιγαίο. Η απειλή παραμένει απαράδεκτη. Δεν χρειάζεται όμως να της προσθέτουμε ανυπόστατες νέες γεωγραφικές διαστάσεις για να την καταδικάσουμε.
Η Τουρκία δεν έχει προσχωρήσει στη συγκεκριμένη Σύμβαση και προβάλλει διαφορετική ερμηνεία για το Αιγαίο. Δεν σημαίνει ότι βρίσκεται εκτός κάθε διεθνούς κανόνα: Βασικές αρχές του Δικαίου της Θάλασσας έχουν και εθιμικό χαρακτήρα. Είναι όμως πολιτικά αποκαλυπτικό να ζητεί διαρκώς διεθνή νομιμότητα και, όταν αυτή περιορίζει τις επιδιώξεις της, να επικαλείται μια μονομερή εξαίρεση. Η ίδια εφαρμόζει 12 μίλια στις ακτές της στον Εύξεινο Πόντο και στη Μεσόγειο.
Το Καστελλόριζο δεν είναι κενό στον χάρτη. Ούτε η Γαύδος, νοτίως της Κρήτης, μπορεί να εξαφανιστεί από μια ευθεία που χαράχθηκε σε κάποιο γραφείο. Τα ελληνικά νησιά διαθέτουν κυριαρχία και δικαιώματα θαλάσσιων ζωνών. Η οριοθέτηση με απέναντι ακτές απαιτεί εφαρμογή διεθνούς δικαίου και, όπου χρειάζεται, συμφωνία. Τα Δωδεκάνησα παραχωρήθηκαν στην Ελλάδα από την Ιταλία με τη Συνθήκη των Παρισίων το 1947. Η Τουρκία επικαλείται διατάξεις αποστρατιωτικοποίησης, αλλά δεν της παραχωρήθηκε τότε η κυριαρχία τους. Η ελληνική άμυνα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως πρόκληση ενώ παραμένει ενεργή η απειλή πολέμου.
Τον Αύγουστο η Τουρκία ανακήρυξε δύο «εθνικά θαλάσσια πάρκα» στο βορειοανατολικό Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών κατήγγειλε ότι εκτείνονται πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων και, σε σημεία, εντός ελληνικής υφαλοκρηπίδας. Η προστασία του περιβάλλοντος είναι σοβαρή υποχρέωση, όχι ένδυμα για μονομερή επέκταση δικαιοδοσίας. Οι ελληνικές πρωτοβουλίες για θαλάσσια πάρκα εντός ελληνικών χωρικών υδάτων δεν νομιμοποιούν μια ανταγωνιστική διεκδίκηση σε ξένες ή διεθνείς ζώνες.
Χάρτες που δεν παράγουν δίκαιο
Το τουρκολιβυκό μνημόνιο είναι το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα προσπάθειας να βαφτιστεί ένας αυθαίρετος χάρτης διεθνής πραγματικότητα. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έχει επαναλάβει ότι παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων, δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και δεν παράγει έννομα αποτελέσματα γι’ αυτά. Μια μελλοντική επέκταση ελληνικών χωρικών υδάτων νοτιοδυτικά της Κρήτης θα ήταν άσκηση ελληνικού δικαιώματος, όχι μαγικό κουμπί που καταργεί αυτομάτως κάθε διαφορά οριοθέτησης. Η λεγόμενη «Γαλάζια Πατρίδα», ακόμη κι αν αποκτήσει πρόσθετη νομοθετική προβολή, δεν μπορεί να δημιουργήσει τίτλο κυριαρχίας εκεί όπου δεν υπάρχει.
Η Άγκυρα επιμένει να παρουσιάζει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις ως «πακέτο»: Θαλάσσιες ζώνες, κυριαρχία νησίδων, αποστρατιωτικοποίηση, εναέριο χώρο. Εδώ βρίσκεται η παγίδα. Η Ελλάδα δέχεται συζήτηση για οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ με βάση το διεθνές δίκαιο. Δεν μπορεί να εισαγάγει με ένα συνυποσχετικό στη δικαστική κρίση αβάσιμες αξιώσεις επί ελληνικής κυριαρχίας. Η προσφυγή σε διεθνές δικαιοδοτικό όργανο απαιτεί συμφωνία των μερών για το ακριβές αντικείμενο. Διάλογος, ναι. Δημιουργία «διαφορών» εκ του μηδενός, όχι.
Στην Κύπρο, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επανέφερε στη Νέα Υόρκη την απαίτηση για «κυρίαρχη ισότητα» και χωριστό διεθνές καθεστώς των Τουρκοκυπρίων. Η τουρκική γραμμή δύο κρατών επιχειρεί να μονιμοποιήσει τη διαίρεση του νησιού. Η θέση αυτή συγκρούεται με τη βάση των σχετικών αποφάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας για δικοινοτική, διζωνική ομοσπονδία. Είναι δυνατόν μια χώρα να ζητεί σεβασμό του ΟΗΕ από όλους, αλλά να απορρίπτει τη βάση λύσης που ο ίδιος ο ΟΗΕ διατηρεί για την Κύπρο;
Ισχύς με λογοδοσία
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να φοβηθεί τη ρητορική του εκφοβισμού. Διαθέτει Rafale, αναβαθμίζει τα F-16 σε Viper και ενέταξε την πρώτη φρεγάτα FDI «Κίμων». Έχει συμφωνήσει την προμήθεια 20 F-35, με πρώτο αεροσκάφος προγραμματισμένο για παράδοση στις Ηνωμένες Πολιτείες το 2028. Αυτή είναι η πραγματική ακολουθία, χωρίς να παρουσιάζουμε μελλοντικές παραδόσεις σαν σημερινή επιχειρησιακή δύναμη. Η αποτροπή απαιτεί προσωπικό, εκπαίδευση, διαθεσιμότητες και συντονισμό, πέρα από καταλόγους εξοπλισμών.
Η Τουρκία, αντιθέτως, εξακολουθεί να αντιμετωπίζει το αμερικανικό εμπόδιο των ρωσικών S-400 σε σχέση με το πρόγραμμα F-35. Το δικό της μαχητικό KAAN είναι υπαρκτό τεχνολογικό εγχείρημα, με δοκιμαστικές πτήσεις, αλλά απέχει από την ώριμη μαζική επιχειρησιακή ένταξη. Οι πρώτες εκδόσεις συνδέονται με αμερικανικούς κινητήρες F110· δεν πρόκειται για τον κινητήρα F135 του F-35. Επομένως, ούτε οι πανηγυρισμοί για άμεση πλήρη αυτάρκεια, ούτε ο ισχυρισμός ότι οι ΗΠΑ αποκλείουν κάθε εξαγωγή κινητήρων αποδίδουν πιστά τη σημερινή εικόνα.
Η συμφωνία Ελλάδας και Ισραήλ της 31ης Αυγούστου για την «Ασπίδα του Αχιλλέα», προϋπολογισμού 3,035 δισ. ευρώ, αφορά αντιαεροπορική, αντιβαλλιστική και αντι-drone προστασία με ενιαία διοίκηση και έλεγχο. Νέα ραντάρ πολλαπλών αποστολών, όπως τα EL/M-2084 που αναφέρονται σε δημοσιευμένες τεχνικές περιγραφές, και η συζήτηση για αναβάθμιση Patriot σε PAC-3 ενισχύουν τη σημασία ενός συνεκτικού σχεδίου. Η ακριβής χωροθέτηση και οι επιχειρησιακές δυνατότητες δεν τεκμηριώνουν εντυπωσιακούς ισχυρισμούς ότι «ελέγχεται το 65% της Τουρκίας». Το ερώτημα είναι τι παραδίδεται, πότε και με ποιο κόστος.
Υπάρχει και εύλογο ζήτημα δημόσιας λογοδοσίας: Χρησιμοποιούνται πόροι του ευρωπαϊκού μηχανισμού SAFE για μέρος της συμφωνίας με το Ισραήλ; Η επίσημη ανακοίνωση της συμφωνίας δεν το διευκρινίζει. Το SAFE παρέχει δάνεια με συγκεκριμένους όρους επιλεξιμότητας και προέλευσης εξαρτημάτων. Συνεπώς, χρειάζεται επίσημη απάντηση για τη χρηματοδότηση, όχι αυθαίρετη καταγγελία ή αυθαίρετη διαβεβαίωση. Η ισχυρή άμυνα και η διαφάνεια οφείλουν να προχωρούν μαζί.
Το καλώδιο Ελλάδας-Κύπρου, Great Sea Interconnector, ενοχλεί επειδή μετατρέπει τη γεωγραφία σε ενεργειακή σύνδεση. Πρόκειται για ευρωπαϊκό έργο με σημαντική ενωσιακή χρηματοδότηση. Η γαλλική Nexans έχει αναλάβει το υποβρύχιο καλώδιο και η Meridiam έχει ανακοινωθεί ως επενδυτής με πλειοψηφική συμμετοχή. Αυτό δεν σημαίνει «γαλλική κυριαρχία» στη θάλασσα, σημαίνει ευρύτερο ευρωπαϊκό συμφέρον. Η Ουάσιγκτον έχει εκφράσει δημόσια στήριξη στη διασύνδεση, χωρίς αυτό να ισοδυναμεί με εγγύηση για κάθε μελλοντικό επεισόδιο. Άδεια από την Άγκυρα για έργο ελληνικής αρμοδιότητας δεν μπορεί να γίνει προϋπόθεση.
Η συνεργασία Ελλάδας, Κυπριακής Δημοκρατίας και Ισραήλ στον τομέα της άμυνας και της ενέργειας είναι νόμιμη επιλογή κυρίαρχων κρατών. Δεν συνιστά αυτομάτως σχέδιο επίθεσης κατά των κατεχομένων ή κατά της Τουρκίας. Ούτε οι εκλογές που έχουν προγραμματιστεί στο Ισραήλ για τις 27 Οκτωβρίου επιτρέπουν πρόβλεψη ότι μια επόμενη κυβέρνηση θα είναι οπωσδήποτε σκληρότερη. Η Αθήνα οφείλει να οικοδομεί συνεργασίες χωρίς να παγιδεύεται σε εικασίες για πολεμικά σενάρια.
Ακόμη και η συμφωνία άμυνας Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν στη Μέκκα δεν αποτελεί απόδειξη ότι η Ελλάδα απομονώνεται. Οι τρεις χώρες ανακοίνωσαν στις 31 Αυγούστου περαιτέρω θεσμοθέτηση της συνεργασίας τους. Παράλληλα, ελληνική συστοιχία Patriot στη Σαουδική Αραβία αναχαίτισε τον Μάρτιο δύο ιρανικούς βαλλιστικούς πυραύλους, σύμφωνα με το ελληνικό Υπουργείο Άμυνας. Οι δύο πραγματικότητες συνυπάρχουν, δεν στηρίζεται ισχυρισμός ότι η συμφωνία της Μέκκας «κατέρρευσε» εξαιτίας των Χούθι.
Η τουρκική οικονομία πιέζεται από υψηλό πληθωρισμό. Το ΔΝΤ προέβλεπε τον Φεβρουάριο πληθωρισμό 23% στο τέλος του 2026, μαζί όμως με θετικό ρυθμό ανάπτυξης. Άρα η μεταφορά ότι η Τουρκία βρίσκεται «στην εντατική χωρίς οξυγόνο» μπορεί να είναι ηχηρή, αλλά αποτελεί κακή ανάλυση. Η πίεση στο εσωτερικό ίσως ενθαρρύνει τον εθνικιστικό τόνο. Δεν αποδεικνύει από μόνη της τα κίνητρα κάθε τουρκικής κίνησης. Η υποτίμηση ενός αντιπάλου δεν είναι στρατηγική.
Η ελληνική απάντηση πρέπει να είναι σταθερή: Κυριαρχία στα νησιά, άσκηση νόμιμων δικαιωμάτων στη θάλασσα, ουσιαστική στήριξη της Κυπριακής Δημοκρατίας, λειτουργική αποτροπή και ανοικτοί δίαυλοι επικοινωνίας. Κανένας χάρτης δεν ανατρέπει μια συνθήκη. Καμιά απειλή δεν μετατρέπεται σε τίτλο δικαιώματος επειδή επαναλαμβάνεται δυνατά. Ο «νοικοκύρης» δεν έχει λόγο να τρομάξει από τις φωνές. Έχει λόγο να γνωρίζει ακριβώς το δίκιο του, να προετοιμάζεται σοβαρά και να το υπερασπίζεται χωρίς θόρυβο και χωρίς υποχώρηση.
Συμπέρασμα
Φημολογείται ότι, εάν το αποτέλεσμα των ενδιάμεσων εκλογών του Νοεμβρίου στις ΗΠΑ είναι δυσμενές για τον Ντόναλντ Τραμπ, η αμερικανική στάση απέναντι στην Τουρκία ενδέχεται να γίνει αυστηρότερη.
ΛΑΕ, ΘΑΡΡΟΣ· ΜΗΝ ΠΤΟΕΙΣΑΙ.
ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΜΕΘΟΡΙΟ, ΟΙ ΚΑΤΟΙΚΟΙ ΚΡΑΤΟΥΝ ΖΩΝΤΑΝΗ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΤΟΧΗ ΤΟΥΣ. Η ΠΑΤΡΙΔΑ ΤΟΥΣ ΟΦΕΙΛΕΙ ΣΕΒΑΣΜΟ ΚΑΙ ΕΜΠΡΑΚΤΗ ΣΤΗΡΙΞΗ.
*Ο Παράσχος Μανιάτης είναι καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος 5 διδακτορικών διπλωμάτων από Σουηδικά και Αμερικανικά Πανεπιστήμια στους κλάδους: Logistics για Μηχανικούς, Μάνατζμεντ για Μηχανικούς, Οικονομικά & Χρηματοοικονομικά, Πολιτικές Επιστήμες & Δημόσιες Σχέσεις, Μουσική Σύνθεση & Μαέστρος Μουσικής. Δίδαξε 41 χρόνια σε 9 δημόσια Πανεπιστήμια και 3 ιδιωτικά Πανεπιστήμια ανά τον κόσμο.
