του Παράσχου Μανιάτη
- Η αμυντική αναβάθμιση, οι διεθνείς συνεργασίες και η άσκηση των ελληνικών δικαιωμάτων διαμορφώνουν νέες ισορροπίες στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Πρόλογος
Η Ελλάδα διαθέτει σήμερα περισσότερα μέσα υπεράσπισης των συμφερόντων της και μεγαλύτερη δυνατότητα σύνδεσης της ασφάλειάς της με τα συμφέροντα σημαντικών εταίρων. Η αμυντική αναβάθμιση, η συνεργασία με τη Γαλλία και το Ισραήλ και η επιμονή στο Δίκαιο της Θάλασσας διαμορφώνουν πλαίσιο που δυσκολεύει τις τουρκικές επιδιώξεις.
Έτσι, ο «δικαιολογημένος πανικός» της Άγκυρας περιγράφει πολιτικά την ανησυχία για τις μεταβαλλόμενες ισορροπίες. Δεν διαγιγνώσκει προθέσεις ολόκληρης χώρας, ούτε αποδεικνύει απώλεια της τουρκικής ισχύος. Οι στρατιωτικές, διπλωματικές και πολιτικές εξελίξεις εξηγούν τις ελληνικές δυνατότητες και τις παραμένουσες προκλήσεις.
Η αντιπαράθεση ως εργαλείο εσωτερικής πολιτικής
Εύλογα εκτιμάται ότι η τουρκική ηγεσία καλλιεργεί σκηνικό αντιπαράθεσης για εσωτερική κατανάλωση, ιδιαίτερα όταν συμπίπτουν οικονομικές πιέσεις και εθνικιστική ρητορική. Η προβολή εξωτερικού αντιπάλου μπορεί να συσπειρώσει ακροατήρια και να μετατοπίσει τη δημόσια συζήτηση.
Ωστόσο, η εσωτερική σκοπιμότητα δεν αποκλείει πραγματικούς στρατηγικούς στόχους. Η Αθήνα οφείλει σοβαρή αντιμετώπιση των απειλών, χωρίς κάθε επιθετική δήλωση να θεωρείται προαναγγελία πολέμου. Ακόμη και μια αρχικά επικοινωνιακή ένταση μπορεί, μέσω λανθασμένων υπολογισμών, να αποκτήσει επικίνδυνη δυναμική.
Η αμυντική αναβάθμιση της Ελλάδας
- Τα F-16 Viper ενισχύουν τη σημερινή αποτροπή
Η αναβάθμιση των ελληνικών F-16 σε Viper ενισχύει ουσιαστικά την Πολεμική Αεροπορία. Τα προηγμένα ραντάρ ηλεκτρονικής σάρωσης και τα ανανεωμένα συστήματα αποστολής βελτιώνουν την εναέρια εικόνα και τη συνεργασία αεροσκαφών.
Η Ελληνική Αεροπορική Βιομηχανία ανακοίνωσε ήδη τον Σεπτέμβριο 2025 παράδοση του 42ου αναβαθμισμένου μαχητικού προγράμματος 84 αεροσκαφών. Η Ελλάδα αποκτά σταδιακά επιχειρησιακή δυνατότητα την οποία κάθε γειτονικό επιτελείο υποχρεώνεται να συνεκτιμά.
- Τα F-35 και η προοπτική περαιτέρω ενίσχυσης
Παράλληλα, η συμφωνημένη προμήθεια 20 F-35, με δυνατότητα άλλων 20, προοιωνίζεται περαιτέρω ενίσχυση. Οι πρώτες παραδόσεις αναμένονται από το 2028, βάσει του δημοσιοποιημένου προγραμματισμού.
Το F-35 συγκαταλέγεται στα προηγμένα μαχητικά πέμπτης γενιάς, με χαμηλή παρατηρησιμότητα και σημαντικές δυνατότητες επεξεργασίας πληροφοριών. Η αξία του εξαρτάται από εκπαίδευση, υποστήριξη και ένταξη στο συνολικό αμυντικό σύστημα. Η προσδοκία απόκτησής του επηρεάζει ήδη τον σχεδιασμό, αλλά η σημερινή αποτροπή στηρίζεται στα διαθέσιμα μέσα.
Η «Ασπίδα του Αχιλλέα» και η σημασία της έγκαιρης προειδοποίησης
Η «Ασπίδα του Αχιλλέα» προσθέτει μια ακόμη κρίσιμη διάσταση. Η ελληνοϊσραηλινή διακρατική συμφωνία για τον αντιαεροπορικό, αντιβαλλιστικό και αντί-drone θόλο προβλέπει ενιαίο σύστημα διοίκησης και ελέγχου. Η διασύνδεση αισθητήρων και όπλων αποσκοπεί στην ταχύτερη μετατροπή της πληροφορίας σε δυνατότητα αντιμετώπισης απειλών.
Στην άμυνα του Αιγαίου και των νησιών του, τέτοια αρχιτεκτονική μπορεί να προστατεύσει περισσότερο κρίσιμες εγκαταστάσεις και να περιορίσει την αποτελεσματικότητα επιθέσεων πυραύλων ή μη επανδρωμένων μέσων. Η υπογραφή, πάντως, δεν ισοδυναμεί με ολοκληρωμένη επιχειρησιακή εγκατάσταση.
Δημοσιεύματα ισχυρίζονται ότι η συνεργασία ελληνικών, κυπριακών και ισραηλινών ραντάρ θα επιτρέπει επιτήρηση του 65% της τουρκικής επικράτειας. Το ποσοστό απαιτεί ανεξάρτητη τεχνική τεκμηρίωση, που απουσιάζει από τις διαθέσιμες επίσημες ανακοινώσεις. Η εμβέλεια ραντάρ δεν ισοδυναμεί με αδιάλειπτη κάλυψη κάθε στόχου.
Το στρατηγικό επιχείρημα παραμένει ισχυρό χωρίς αριθμητικές υπερβολές: Η καλύτερη έγκαιρη προειδοποίηση μειώνει τα περιθώρια αιφνιδιασμού και αυξάνει το κόστος επιθετικής ενέργειας.
Οι ισραηλινές εκλογές και η ελληνοϊσραηλινή συνεργασία
Σημαντική αβεβαιότητα δημιουργούν στην Άγκυρα και οι ισραηλινές εκλογές της 27ης Οκτωβρίου 2026. Η πιθανή σκληρότερη στάση κυβέρνησης μετά τον Νετανιάχου απέναντι στην Τουρκία αξίζει εξέταση, αλλά δεν αποτελεί βεβαιότητα.
Οι πιθανοί διάδοχοι διαφέρουν στις θέσεις, ενώ η πολιτική θα εξαρτηθεί από κυβερνητικό συνασπισμό και περιφερειακές εξελίξεις. Προτεραιότητα της ελληνικής διπλωματίας είναι η διατήρηση σχέσεων που αντέχουν στις αλλαγές προσώπων και στηρίζονται σε συγκεκριμένα κοινά συμφέροντα.
Η ελληνοϊσραηλινή συνεργασία αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα συνδέοντας άμυνα, τεχνολογία και ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου. Η Τουρκία εύλογα υπολογίζει συνέπειες της σύγκλισης στην περιφερειακή επιρροή της.
Ισραηλινό πλήγμα σε τουρκικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις στα κατεχόμενα της Κύπρου, όμως, παραμένει υποθετικό σενάριο, χωρίς επιβεβαιωμένο σχεδιασμό. Η Ελλάδα έχει συμφέρον ενίσχυσης της αποτροπής και της Κυπριακής Δημοκρατίας, με σαφή προσανατολισμό αποφυγής ευρύτερης πολεμικής σύγκρουσης.
Οι αμερικανικές ενδιάμεσες εκλογές και οι επιλογές της Ουάσιγκτον
Οι αμερικανικές ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου 2026 αποτελούν δεύτερο παράγοντα αβεβαιότητας. Εάν ηττηθούν οι Ρεπουμπλικανοί και ο Ντόναλντ Τραμπ αντιμετωπίσει ισχυρότερο κοινοβουλευτικό έλεγχο, ορισμένες διευκολύνσεις προς την Άγκυρα ενδέχεται να δυσχερανθούν.
Είναι πολιτική εκτίμηση, όχι αυτόματη εκλογική συνέπεια. Οι ΗΠΑ αξιολογούν και τη στρατηγική χρησιμότητα της Τουρκίας. Η ελληνική επιρροή στην Ουάσιγκτον χρειάζεται σταθερή δουλειά με διαφορετικές πολιτικές δυνάμεις, αντί εξάρτησης από την εύνοια ενός προέδρου.
Η χρηματιστηριακή υπόθεση και το πολιτικό κλίμα
Στην Τουρκία, η πρόσφατη υπόθεση φερόμενης χρηματιστηριακής χειραγώγησης και παρατυπιών σε επενδυτικά κεφάλαια επιβαρύνει το πολιτικό κλίμα. Το Reuters μετέδωσε στις 30 Σεπτεμβρίου νέες εντολές κράτησης, με σχεδόν μισό εκατομμύριο επενδυτές στα υπό εκκαθάριση κεφάλαια.
Η δικαστική διερεύνηση παραμένει ανοικτή. Τέτοια κρίση μπορεί να ενισχύσει κίνητρα επικοινωνιακής συσπείρωσης μέσω εξωτερικής έντασης, χωρίς να αποδεικνύει ότι το σκάνδαλο υπαγορεύει κάθε τουρκική κίνηση.
Οι S-400 και το κόστος της ισορροπίας μεταξύ Ρωσίας και Δύσης
Ταυτόχρονα, οι S-400 περιορίζουν ακόμη τις επιλογές της Άγκυρας. Η αγορά του ρωσικού συστήματος συνδέθηκε με τον τουρκικό αποκλεισμό από το πρόγραμμα F-35 και αμερικανικές κυρώσεις.
Δημοσιεύματα εξετάζουν μεταφορά σε τρίτη χώρα, όπως στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, αλλά δεν τεκμηριώνουν ολοκληρωμένη συμφωνία. Η αβεβαιότητα αποκαλύπτει το κόστος της επιδιωκόμενης ισορροπίας μεταξύ Ρωσίας και Δύσης. Ακόμη και μεταβίβαση προϋποθέτει επίλυση νομικών και πολιτικών εκκρεμοτήτων πριν την αποκατάσταση πρόσβασης στα αμερικανικά μαχητικά.
Το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου ως δοκιμασία διπλωματικής αποφασιστικότητας
Το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας και Κύπρου αποτελεί ιδιαίτερα ουσιαστική δοκιμασία. Η γαλλική συμμετοχή, μέσω Meridiam και Nexans, διευρύνει το ευρωπαϊκό ενδιαφέρον υλοποίησής του.
Κατά την Καθημερινή, Αθήνα και Παρίσι προετοιμάζουν ενημέρωση παράκτιων κρατών για επανέναρξη ερευνών, χωρίς αίτημα τουρκικής άδειας. Η Άγκυρα επιμένει στην προηγούμενη διπλωματική συνεννόηση για περιοχές που διεκδικεί. Ο ισχυρισμός περί εκφοβιστικού τηλεγραφήματος στη Γαλλία χρειάζεται επιβεβαίωση· οι δημοσιευμένες τουρκικές απαιτήσεις αρκούν για ανάδειξη της διαφωνίας.
Η ασφαλής πρόοδος του έργου θα περιόριζε πρακτικά την τουρκική προσπάθεια επιβολής δικαιώματος παρεμπόδισης. Η ενδεχόμενη παρουσία ελληνικών ή γαλλικών πολεμικών πλοίων θα μπορούσε να προστατεύσει καλύτερα τις εργασίες, εφόσον αποφασιστεί από τις αντίστοιχες κυβερνήσεις. Δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως συμφωνημένη συνοδεία.
Η ουσιαστική επιτυχία θα κριθεί στην ολοκλήρωση ερευνών, στη χρηματοδότηση και στην κατασκευή. Η ασφαλής πρόοδος ευρωπαϊκού έργου έχει μεγαλύτερη διπλωματική αξία από αντιπαράθεση δηλώσεων που παρατείνει την ακινησία.
Η «Γαλάζια Πατρίδα» και το τουρκολιβυκό μνημόνιο
Η διένεξη συνδέεται με τη «Γαλάζια Πατρίδα» και το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έκρινε ότι το μνημόνιο παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, αντιβαίνει στο Δίκαιο της Θάλασσας και στερείται έννομων αποτελεσμάτων γι’ αυτά.
Η πόντιση καλωδίου, ωστόσο, δεν καταργεί αυτοτελώς ένα δόγμα, ούτε οριοθετεί υφαλοκρηπίδα. Η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει ελευθερίες πόντισης καλωδίων, με συγκεκριμένες υποχρεώσεις και δικαιώματα παράκτιων κρατών. Η διάκριση ενισχύει την ακρίβεια της ελληνικής επιχειρηματολογίας.
Τα 12 ναυτικά μίλια ως ξεχωριστή κυριαρχική επιλογή
Αντίστοιχα, η δυνατότητα επέκτασης ελληνικών χωρικών υδάτων έως τα 12 ναυτικά μίλια, περιλαμβανομένων περιοχών νότια και νοτιοδυτικά της Κρήτης, στηρίζεται στο διεθνές δίκαιο. Δεν δημιουργείται από το καλώδιο, ούτε εξαρτάται νομικά από την ολοκλήρωσή του.
Αποτελεί ξεχωριστή κυριαρχική επιλογή, απαιτώντας τις προβλεπόμενες κρατικές πράξεις και προσεκτική διαχείριση. Η σύνδεση διαφορετικών θαλάσσιων δικαιωμάτων σε ενιαίο σύνθημα μπορεί να εντυπωσιάζει, αλλά αποδυναμώνει θέσεις όταν συγχέει αιγιαλίτιδα ζώνη και υφαλοκρηπίδα.
Η Κύπρος και η καλλιέργεια φόβου μέσω της εθνικιστικής ρητορικής
Χαρακτηριστική της εθνικιστικής δραματοποίησης είναι η δήλωση που ελληνικό δημοσίευμα αποδίδει στον απόστρατο ναύαρχο Τζιχάτ Γιαϊτζί: «Οι Έλληνες θα μας πάρουν την Κύπρο, όπως μας πήραν την Κρήτη».
Παρουσιάζει την Κύπρο σαν τουρκική ιδιοκτησία και την ιστορία ως ανεξόφλητο λογαριασμό. Η Κυπριακή Δημοκρατία είναι ανεξάρτητο κράτος. Η επιδίωξη δίκαιης λύσης του Κυπριακού και τερματισμού της κατοχής δεν συνιστά σχέδιο ελληνικής κατάκτησης. Η συγκεκριμένη ρητορική καλλιεργεί φόβο και δυσκολεύει τον ουσιαστικό διάλογο.
Επίλογος: Η ελληνική αυτοπεποίθηση στηρίζεται στη συνέπεια
Η δύναμη της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής θα αποδειχθεί από τη συνεπή μετατροπή των συμφωνιών σε εφαρμόσιμες δυνατότητες. Οι συμμαχίες απαιτούν αμοιβαιότητα, οι εξοπλισμοί υποστήριξη και οι διεθνείς θέσεις διαρκή τεκμηρίωση.
Η Τουρκία παραμένει ισχυρός γείτονας· θα ήταν σοβαρό λάθος να υποτιμηθεί. Η Ελλάδα, όμως, μπορεί να αυξάνει το κόστος εκφοβισμού, να διατηρεί ανοικτούς διαύλους επικοινωνίας και να ασκεί νόμιμα τα δικαιώματά της. Η δυνατότητα εξηγεί την τουρκική ανησυχία αποτελώντας την ασφαλέστερη βάση ελληνικής αυτοπεποίθησης.
*Ο Παράσχος Μανιάτης είναι καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος 5 διδακτορικών διπλωμάτων από Σουηδικά και Αμερικανικά Πανεπιστήμια στους κλάδους: Logistics για Μηχανικούς, Μάνατζμεντ για Μηχανικούς, Οικονομικά & Χρηματοοικονομικά, Πολιτικές Επιστήμες & Δημόσιες Σχέσεις, Μουσική Σύνθεση & Μαέστρος Μουσικής. Δίδαξε 41 χρόνια σε 9 δημόσια Πανεπιστήμια και 3 ιδιωτικά Πανεπιστήμια ανά τον κόσμο.
