Του Δρ. Γιάννη Σουβατζή*
Σε ένα πολιτισμένο περιβάλλον και πιο συγκεκριμένα στην απλή καθημερινότητα, οι διακριτοί “ρόλοι” και ιδιότητες που χαρακτηρίζουν τα άτομα φορείς των «ρόλων», συνθέτουν το βαθμό λειτουργικότητας και αρμονίας μιας οργανωμένης κοινωνίας.
Η λειτουργικότητα του “ρόλου”
Ο “ρόλος” μπορεί να οριστεί ως ένα δομημένο σύνολο συμπεριφορών, προσδοκιών, δικαιωμάτων και υποχρεώσεων που συνδέονται με μια συγκεκριμένη κοινωνική θέση ή κατάσταση.
Όλοι οι ρόλοι προσδιορίζουν τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο συμπεριφέρεται και αλληλεπιδρά με το περιβάλλον του, χρησιμοποιώντας τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του για να διαχειριστεί την καθημερινότητα σε επίσημο, ανεπίσημο, επαγγελματικό, κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό και πολιτιστικό επίπεδο.
Ο καθένας από εμάς φέρει ή διεκδικεί ένα ρόλο ή μια ιδιότητα ακουσίως ή εκουσίως. Οι ρόλοι με τις ιδιότητές τους που συναντάμε, είναι κοινωνικοί, πολιτικοί, οικονομικοί, διαχειριστικοί ή κατά περίπτωση διαμορφούμενοι για να εξυπηρετήσουν πράγματα και καταστάσεις.
Οι κοινωνικοί και επαγγελματικοί ρόλοι τείνουν να καθορίζονται από την κοινωνική δομή και τις πολιτισμικές προσδοκίες, οι θεσμικοί ρόλοι βάσει της αναγκαιότητας διατήρησης της τάξης και οι ρόλοι των σχέσεων που πηγάζουν από διαπροσωπικούς δεσμούς, εξαρτώνται από την προσωπικότητα των εμπλεκόμενων. Οι τρεις αυτοί τύποι των ρόλων μπορεί να διεκπεραιωθούν από ένα άτομο (τον φορέα τους) για συγκεκριμένους λόγους και σκοπούς.
Καθένας ρόλος ή πολλοί ρόλοι μαζί προσδίδουν μια σημαντική δύναμη στον κάτοχο του πολιτικού, οικονομικού, διαχειριστικού και κοινωνικού ρόλου.
Η δύναμη του ρόλου
Αυτή η δύναμη που φέρουν οι κάθε αποδιδόμενοι ρόλοι στον κάτοχό του, έχει ειδικό βάρος αλλά και συγκεκριμένο αντίκτυπο στην κοινωνία, αφού αυτός συνδέεται και εξαρτάται από τον ίδιο τον κάτοχο του ρόλου και τον τρόπο με τον οποίο θα διαχειριστεί τον σκοπό, στόχο και λειτουργικότητα των παραμέτρων του ρόλου, έτσι ώστε να παραχθούν τα αναμενόμενα αποτελέσματα.
Εννοιολογικά, θεωρητικά αλλά και πρακτικά ο κάθε ρόλος με την ανάλογη ιδιότητά του καλείται να εκπληρώσει ένα σκοπό, ένα στόχο, ένα αποτέλεσμα, που θα συμβάλλει σε ατομικό ή συλλογικό όφελος.
Οι ρόλοι είτε είναι ομαδικοί ή ατομικοί συμβάλλουν στην συνεργική αλυσίδα υλοποίησης των μηχανισμών στο παραγωγικό, οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό και επικοινωνιακό γίγνεσθαι με τις ανάλογες συνέπειες, θετικές ή αρνητικές.
Ο ρόλος μπορεί να αποδίδεται εύκολα ή δύσκολα, δικαίως ή αδίκως, να χαρίζεται ή να στερείται από κάποιους, αλλά πάντοτε είναι αντικείμενο και εξαρτώμενος από την διαχείριση που ασκεί ο φορέας του.
Η διαχείριση του ρόλου
Η διαχείριση του ρόλου συνδέεται πάντοτε με την προσωπικότητα του ατόμου, τις αξίες του, την συμπεριφορά του, τις προθέσεις του, την κοινωνική του τάξη, το lifestyle (τρόπο ζωής) του, την εκπαίδευσή του, την διαπαιδαγώγησή του και τις πεποιθήσεις του.
Οι κακώς διαχειριζόμενοι ρόλοι δημιουργούν σοβαρά θέματα και γίνονται σημεία αναφοράς ένεκα των παραγόμενων ενεργειών, δραστηριοτήτων, και πράξεων με σοβαρές ατομικές και συλλογικές συνέπειες όχι μόνο στον κάτοχό τους αλλά και στο ευρύ κοινό.
Η διαχείριση των ρόλων είναι ένα ευαίσθητο και πολύπλοκο έργο που μπορεί να οδηγήσει το άτομο, δηλαδή τον φορέα του ρόλου, σε εσωτερικές ψυχολογικές πιέσεις, εξωτερικές πιέσεις και εξαρτήσεις από τρίτες πλευρές, αλλά και στην προσωπική επιδίωξη ακόρεστων, αμφισβητούμενων και άνομων ενεργειών και πράξεων.
Η σύγκρουση ενός συνόλου ρόλων που μπορεί να κατέχει ένα άτομο, η ένταση ρόλου, δηλαδή η πίεση που νιώθει κάποιος για να αντεπεξέλθει στις αντιτιθέμενες προσδοκίες που υπάρχουν μέσα στον ίδιο ρόλο και που προέρχονται από το εξωτερικό περιβάλλον, η υπερβολική προσκόλληση σε έναν ρόλο ή το υπερβολικό ενδιαφέρον να καλύψει προσωπικές ακόρεστες επιθυμίες υλικών ωφελειών, δημιουργεί παράτυπες ως και παράνομες ενέργειες και πράξεις που στιγματίζουν τον κάτοχο του ρόλου.
Ρόλος και εξουσία
Ο ρόλος της διαχείρισης της εξουσίας από τον κάτοχό του αποτελεί την πλέον πολύπλοκη περίπτωση. Η δύναμη του ρόλου που υποστηρίζεται από το εκάστοτε πολιτικό αξίωμα, δελεάζει και αποσυντονίζει.
Η κακή εφαρμογή του κάθε ρόλου και η απόκλισή του από τον προδιαγεγραμμένο σκοπό του, ωθεί τον κάτοχό του σε αχαρτογράφητα νερά, σε αχόρταγες επιδιώξεις, σε εγωιστικές συμπεριφορές, ανήθικους σχεδιασμούς, παράνοια, κατάχρηση εξουσίας και εμπιστοσύνης.
Πολλά είναι τα παραδείγματα αυτά που προέρχονται από τον πολιτικό και οικονομικό χώρο όπου ο ρόλος, συνεπικουρούμενος του πολιτικού αξιώματος, αποβλέπει σε ατομικά ή σε οφέλη μερικών.
Όταν μπερδεύονται οι ρόλοι και ερμηνεύονται εσφαλμένως τότε χάνεται και η ουσία του ρόλου καθώς και του σκοπού του! Ο ρόλος γίνεται έρμαιο της προσωπικής φιλοδοξίας και αντικείμενο χλευασμού.
Εν κατακλείδι
Ο ρόλος όταν αποδίδεται πρέπει να αποτελεί καθήκον και λειτούργημα ιδίως στον πολιτικό χώρο και περιβάλλον. Μόνο τότε ο ρόλος θα αποκτήσει πραγματική αξία.
*Δρ. Γιάννης Σουβατζής PhD Καθηγητής / Business Executive Brand Marketing & Corporate Identity Expert, PhD in Brand Marketing & Corporate Identity, MBA in Operations Management, MSc. in Marketing, M.A. in Management, Β. Α. Economics / Finance
