ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΣΟΥΒΑΤΖΗ*
Συχνά εκφράζεται η άποψη ότι η επιστήμη ή η τέχνη της διοίκησης, δηλαδή το αποκαλούμενο σήμερα μάνατζμεντ, είναι δημιούργημα της Βιομηχανικής επανάστασης. Με άλλα λόγια η βιομηχανική Ευρώπη πιστώνεται για την διαχειριστική φιλοσοφία που διαμέσου μιας μεθοδολογικής και πρακτικής προσέγγισης, δημιούργησε καταστάσεις αποτελεσματικότητας και επάρκειας στην υλοποίηση έργων για ατομικό, συλλογικό, επιχειρηματικό, κοινωνικό και πολιτιστικό όφελος.
Η Ξενοφώντειος Οικονομική Λογική
Σε αρκετά συγγράμματα γίνεται αναφορά στους αρχαίους Αιγυπτίους αλλά και στους Ρωμαίους ότι διαμέσου «του μαστιγίου και πιέσεων» επήλθε και δημιουργήθηκε κατ’ αυτούς, η αποτελεσματική διοίκηση πραγμάτων και ανθρώπων για την εκτέλεση, διαχείριση και υλοποίηση διάφορων έργων.
Οι πρακτικές αυτές απόψεις είναι και παραμένουν ιστορικές απλοποιήσεις, φθηνών ισχυρισμών και διαπιστώσεων σχετικά με την εμφάνιση και την εξέλιξη του μάνατζμεντ, κοινώς της διαχείρισης.
Η πραγματικότητα όμως και οι κατά καιρούς ιστορικές μαρτυρίες επικοινωνούν κάτι εντελώς διαφορετικό και αντίθετο ως προς την εμφάνιση του μάνατζμεντ.
Είναι αλήθεια ότι τα σημαντικά συγγράμματα σχετικά με το αντικείμενο της διοίκησης, αγνοούν και προκλητικά παραβλέπουν την συνεισφορά των αρχαίων Ελλήνων, που στην πραγματικότητα είναι οι πατέρες των επιστημών και της πρώτης γνήσιας γνώσης.
Είναι αλήθεια ότι οι περισσότεροι των ανθρώπων αδυνατούν να κατανοήσουν και να συνδέσουν τα επιτεύγματα των αρχαίων Ελλήνων με την τέχνη του «διοικείν» και της σωστής διαχείρισης.
Λες ότι ο «χρυσούς αιών» ήταν προϊόν της τύχης ή ακόμη ότι ο Αριστοτέλης ή ο Πλάτωνας δεν ήξεραν τίποτα γύρω από την διοίκηση και διαχείριση.
Επομένως, σοβαρή παράλειψη αποτελεί η απουσία αναφοράς και απόκρυψη της συνεισφοράς στο κείμενο του «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ» του Ξενοφώντα visavis της σύγχρονης διοίκησης, δηλαδή το μάνατζμεντ.
Το πρώτο εγχειρίδιο μάνατζμεντ
Ο «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ» του Ξενοφώντα είναι ένα κείμενο που ακόμα και σήμερα μπορούσε να φέρει τον τίτλο ως «το Βασικό εγχειρίδιο του αποτελεσματικού μάνατζμεντ».
Βασικές αρχές του μάνατζμεντ είχαν διατυπωθεί καταφανέστατα και συστηματικά στην Ελλάδα του 400 π.χ. από τον Ξενοφώντα. Ο Ξενοφών ήταν μια πολυτάλαντη προσωπικότητα έχοντας πολλές ιδιότητες. Ήταν φιλόσοφος, μαθητής του Σωκράτη, συγγραφέας 15 βιβλίων, πολέμαρχος, και μεγάλος στρατηγός. Το πλέον παράξενο σε σχέση με τις άλλες δεξιότητες και ικανότητές του ήταν ότι ασχολήθηκε με την γεωργία.
Είχε ένα μεγάλο αγρόκτημα κοντά στον Σκιλλούντα, αρχαία πόλη της Τριφυλλίας. Ήταν λάτρης και γνώστης της γεωργικής τέχνης, της τότε αναπτυσσόμενης γνώσης, της διαχείρισης του οικονομικού γίγνεσθαι.
Ο Ξενοφών ήταν ο νους που έγραψε τον «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ», ένα σύγγραμμα φιλοσοφικής σκέψης, πρακτικής εφαρμογής και καλής οργάνωσης για την επίτευξη στόχων αλλά και θετικών αποτελεσμάτων.
Το βιβλίο του σαφώς αναφέρεται στην «οικονομία»…» και στις συναφείς οικονομικές πρακτικές αυτής της εποχής, τονίζοντας ότι «επιστήμης μεν τινός… όνομα είναι η οικονομία», δηλαδή…«Η οικονομία είναι το όνομα μιας συγκεκριμένης επιστήμης (ή γνώσης) που ασχολείται με την οικονομική πρακτική, την σωστή διοίκηση και διαχείριση.
Διαβάζοντας το βιβλίο του είναι αντιληπτό ότι ο όρος οικονομία, έτσι όπως αυτός την εννοούσε, αντικατόπτριζε αυτό που σήμερα είναι γνωστό ως την επιστήμη του μάνατζμεντ, δηλαδή την αποτελεσματική διοίκηση και την χρηστή διαχείριση.
Ακόμα άξιο λόγου είναι να τονιστεί ότι το περιεχόμενο του βιβλίου και η κατάταξη της ύλης παρουσίαζε μια δομή που μπορούσε κάλλιστα να συγκριθεί με την κάθε πανεπιστημιακή δομή ενός σύγχρονου εγχειρίδιου.
Εφαρμοσμένη διαχείριση
Με απλά λόγια ο Ξενοφών επικοινωνεί ότι το μάνατζμεντ μπορεί να περιγραφεί και να διδαχθεί με έναν απλό και πρακτικό τρόπο. Επίσης, υποστήριξε την δική του επιστήμη (στον οικονομικό), ως εφαρμοσμένη επιστήμη, διότι αυτή εξετάστηκε εντός του πλαισίου μιας γεωργικής επιχείρησης και απέδειξε πώς ακριβώς πρέπει να εφαρμοστεί.
Επιπλέον, ο Ξενοφών αναφέρθηκε και σε άλλους τομείς της αρχαίας επιχειρηματικής / επιχειρησιακής δράσης όπου το μάνατζμεντ μπορούσε να εφαρμοστεί όπως στην ανέγερση οικιών, οικοδομημάτων, διαχείριση θεατρικών επιχειρήσεων, και πολεμικών τεχνών και δραστηριοτήτων.
Φυσικά ο Ξενοφών διαχώρισε τις έννοιες όσον αφορά την γεωργία και το μάνατζμεντ ενός αγροκτήματος, καθώς και την πολεμική τέχνη από την σωστή διοίκηση των πολεμικών μονάδων και της διαχείρισης των πολεμικών συντελεστών.
Η μέθοδος διδασκαλίας του «Οικονομικού»
Πρέπει να τονιστεί ότι η μέθοδος διδασκαλίας του «Οικονομικού» του Ξενοφώντος ήταν η μέθοδος της διαλεκτικής ή μαιευτικής. Δηλαδή η υποβολή ερωτήσεων για την εκμαίευση αποκρίσεων. Στον «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ» του Ξενοφώντος εν πρώτοις αναφέρονται διάλογοι με τον Κρυψίβουλο, τον υιό του Κρίτωνα για θέματα οικονομικής και διαχειριστικής φύσης και στο δεύτερο μέρος περιγράφονται οι διάλογοι με τον Ισχόμαχο, έναν επιφανή γαιοκτήμονα, έμπειρο οικονόμο-διαχειριστή και ειδήμονα στο γεωργικό έργο.
Ο διαχωρισμός επιχειρηματία και διαχειριστή
Από την αρχή ο Ξενοφών ξεχώρισε τον επιχειρηματία – ιδιοκτήτη, από τον διαχειριστή-μάνατζερ, του οποίου ο ρόλος περιορίζεται στην καλή διαχείριση της περιουσίας για την δημιουργία πλεονασμάτων και φυσικά για την διασφάλιση του δικού του υψηλού μισθού και τιμήματος.
Αντιθέτως, ο ιδιοκτήτης-επιχειρηματίας που άσχετα εάν γνώριζε άριστα το αντικείμενο της δουλειάς του ή το προϊόν, είχε περιορισμένες ελπίδες επιβίωσης αν αγνοούσε και δεν εφάρμοζε την μεθοδολογία της σωστής διαχείρισης.
Ο Ξενοφώντας αναφέρεται χωρίς περιστροφές στην έννοια και την σπουδαιότητα της παραγωγικότητας. Περιγράφει την μεθοδολογική προσέγγιση της δουλειάς και τονίζει την σπουδαιότητα της επιμελούς αναφοράς στους παράγοντες που επηρεάζουν το προσδοκώμενο αποτέλεσμα. Ασχολείται με τον προσδιορισμό του κέρδους σαν το αποτέλεσμα μιας έντιμης επιχειρηματικής δράσης (αισχρών κερδών αντέρχεσθαι), που δεν θα παραχθεί αν δεν εφαρμοστεί η «διαδικασία της σωστής οικονομικής διαχείρισης».
Η ύλη του «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ» αναφέρεται σε θέματα που αφορούν και άπτονται του διαχειριστή/μάνατζερ και σε καταστάσεις που αφορούν την διαδικασία του μάνατζμεντ.
Ο Ξενοφών και το ανθρώπινο κεφάλαιο
Ο Ξενοφών συνδέει την διαχείριση/μάνατζμεντ με το ανθρώπινο κεφάλαιο. Αυτός πριν από 2.400 χρόνια διετύπωσε ότι «η διαχείριση είναι να εκτελείς πράγματα και να παράγεις αποτελέσματα μέσω άλλων ανθρώπων». Υπογράμμισε με σαφήνεια την ιδιότητα του διαχειριστή ως ηγέτη και ικανού διαχειριστή.
Κατά την ενάσκηση της διαχειριστικής προσέγγισης ή τέχνης που περιγράφεται και προτείνεται από τον Ξενοφώντα στον «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ», αυτή ταυτοποιείται με την σύγχρονη διαχειριστική προσέγγιση του σύγχρονου και μοντέρνου μάνατζμεντ που περιλαμβάνει τα στάδια του σχεδιασμού/προγραμματισμού, οργάνωσης, στελέχωσης, διεύθυνσης και αξιολόγησης, κοινώς ελέγχου.
Τα στάδια της Ξενοφώντειου οικονομικής πρακτικής
Ο Ξενοφών στον «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ» και συγκεκριμένα στο κεφάλαιο ΧΙΙΙ, παράγραφο 2, περιγράφει τον προγραμματισμό/σχεδιασμό και την στοχοθέτηση, ως μια συγκροτημένη προσπάθεια που εστιάζεται στην επιτυχία της προγραμματισμένης επιχειρηματικής δράσης, που αποδεικνύεται από τα τελικά αποτελέσματα που είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με την απόδοση των υψηλών στελεχών.
Η ίδια σχεδόν αντίληψη κυριαρχεί στο σύγχρονο σχεδιασμό/προγραμματισμό του μάνατζμεντ του 21ου αιώνα.
Στην σύγχρονη προσέγγιση του μάνατζμεντ, η «Οργάνωση» εστιάζεται στην ανάλυση και περιγραφή του προς εκτέλεση έργου. Στα κεφάλαια ΧΙΙ και ΧΙΙΙ ο Ξενοφών περιγράφει το γεωργικό έργο και την διαδικασία εκτέλεσης της εργασίας, τονίζοντας την σπουδαιότητα της εφαρμογής της «τάξης» και συνέργειας σε όλα τα επιχειρηματικά επίπεδα.
Η στελέχωση αποτελεί κορυφαίο μηχανισμό στο μάνατζμεντ του Ξενοφώντος, όπου η επιλογή, εκπαίδευση και αξιολόγηση και ιδιαίτερα του διευθυντικού προσωπικού αποτελούν σημαντικοί παράγοντες στην διαχείριση. Ο Ξενοφών διέκρινε την ιδιαίτερη σημασία της στελέχωσης αφού αφιέρωσε μεγάλο μέρος του οικονομικού κειμένου πάνω στο θέμα αυτό.
Ο Ξενοφών μιλάει επίσης για τα προσόντα του επιστάτη, τον τυχόν δελεασμό του στελέχους από άλλον εργοδότη, την ανάγκη της επιμόρφωσης του στελέχους, και την ανέλιξη αυτού εσωτερικά της επιχείρησης.
Ο Ξενοφών ξεχώρισε και κατηγοριοποίησε τα προσόντα του μάνατζερ/διαχειριστή με έναν ξεχωριστό τρόπο. Ως πρώτο προσόν διέκρινε την «γνώση του συγκεκριμένου έργου», δεύτερο προσόν την αφοσίωση του εργαζόμενου στην επιχείρηση, και τρίτο προσόν θεώρησε την επιμέλεια του εργαζόμενου για το έργο.
Ο ρόλος της εκπαίδευσης
Ο Ξενοφών, όπως και πολλοί άλλοι φιλόσοφοι, πίστευε στην δύναμη της εκπαίδευσης και της πρακτικής διαμέσου του παραδείγματος.
Σε έναν τομέα πρακτικής γνώσης, όπως το μάνατζμεντ, η εκπαίδευση επί του έργου μέσω μαθητείας από έμπειρα άτομα/εκπαιδευτές ήταν καταλυτική. Τέλος, η ικανότητα και το προσόν που είχε ένας διαχειριστής να διοικεί άλλους ανθρώπους, ο Ξενοφών τον κατέτασσε ως κατάλληλο να εκπαιδεύει εργαζόμενους και στελέχη χαρακτηρίζοντάς τον ως άτομο… «άξιο μεγάλου επαίνου».
Η επίβλεψη, εμψύχωση και η παρακίνηση των εργαζόμενων για θετική δράση και παραγωγική εργασία αποτελούσαν χαρακτηριστικά της αποτελεσματικής διεύθυνσης, όπως και στο σύγχρονο μάνατζμεντ.
Στον «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ» του Ξενοφώντα το «φιλότιμο» ήταν το κυρίαρχο στοιχείο της παρακίνησης των ανθρώπων/εργαζόμενων για να απασχολούνται εντατικά και συλλογικά, απέχοντας από κάθε αρνητική συμπεριφορά.
Η ανταμοιβή δε για την «φιλότιμη» συμπεριφορά ήταν σημαντική αφού απελευθέρωνε ακόμα και δούλους, που μετά από την αναγνώριση του σημαντικού τους έργου θα χαρακτηρίζονταν «ως καλοί καγαθοί» και ελεύθεροι.
Τέλος, αναφορικά με την διαδικασία αξιολόγησης και του ελέγχου του «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ», ο Ξενοφών χρησιμοποιούσε, «άτυπα» κάποιο από τα συστήματα που πιθανόν είναι γνωστά σήμερα ως «μάνατζμεντ των αντικειμενικών σκοπών» ή «μάνατζμεντ των αποτελεσμάτων».
Το θετικό οικονομικό αποτέλεσμα, δηλαδή το κέρδος, ήταν ο βασικός στόχος και επιδίωξη για την σωστή εφαρμογή της χρηστής διαχείρισης για αύξηση της παραγωγικότητας.
Ο «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ» του Ξενοφώντα είναι ένα σύντομο κείμενο, αλλά πολύ πρωτοποριακό και μια απόδειξη ότι αυτός είναι ο Ολύμπιος πατέρας του μάνατζμεντ και πηγή έμπνευσης του Fayol και Taylor (που διεκδικούν την πατρότητα του μάνατζμεντ), χωρίς όμως της επίσημης αναγνώρισης από τον χώρο της πανεπιστημιακής επιστημονικής γνώσης.
*Δρ. Γιάννης Σουβατζής / Dr. Jean Suvatjis PhD
Professor
Brand Marketing & Corporate Identity Expert
PhD in Brand Marketing & Corporate Identity
MBA in Operations Management
MSc. in Marketing
M.A. in Management
Β. Α. Economics / Finance
