Με αφορμή τη μεθαυριανή εκδήλωση τιμής στα θύματα των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής εδώ στη Λέσβο, που γίνεται κάθε χρόνο στην επέτειο αποχώρησης των στρατευμάτων κατοχής από την περιοχή μας, η Μυτιλήνη θυμάται μια από τις πιο τραγικές σελίδες της ιστορίας της.
Στον ιστορικό αυτό χώρο, εκεί όπου σήμερα δεσπόζει το μνημείο των εκτελεσμένων, η μνήμη επιστρέφει σε 42 ανθρώπους, οι οποίοι οδηγήθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής της Λέσβου.
Συνολικά πραγματοποιήθηκαν 17 επίσημες εκτελέσεις με 42 θύματα. Οι τρεις πρώτες εκτελέσεις, με έναν άνθρωπο η καθεμία, έγιναν στα «Μπλόκια», στην περιοχή της σημερινής χερσαίας ζώνης του λιμανιού.Στη συνέχεια ο τόπος των εκτελέσεων μεταφέρθηκε στα Τσαμάκια, όπου πραγματοποιήθηκαν οι 14 επόμενες εκτελέσεις, με συνολικά 39 θύματα.
Έτσι, όταν σήμερα μιλάμε για τους 42 εκτελεσμένους αναφερόμαστε στις 17 εκτελέσεις που έγιναν στην περιοχή Μπλόκια-Τσαμάκια και των οποίων τα ονόματα έχουν χαραχθεί στο μνημείο της ιστορικής μνήμης στα Τσαμάκια.
Οι πρώτες τρεις στα «Μπλόκια»
Οι τρεις πρώτες εκτελέσεις πραγματοποιήθηκαν στα «Μπλόκια», στην παραλιακή περιοχή της Μυτιλήνης.
- Η πρώτη έγινε στις 28 Αυγούστου 1941 και θύμα ήταν ο Γεώργιος Λαγουτάρης, 45 ετών, από την Πλαγιά Πλωμαρίου.
- Η δεύτερη πραγματοποιήθηκε στις 6 Σεπτεμβρίου 1941. Εκτελέστηκε ο Νίκος Βουδούρης, 34 ετών, από την Προύσα της Μικράς Ασίας.
- Η τρίτη έγινε στις 17 Οκτωβρίου 1941 και θύμα ήταν ο Παναγιώτης Ψάνης, 29 ετών, από τον Πολιχνίτο.
Ήταν η τελευταία εκτέλεση στα Μπλόκια. Από εκεί και μετά, όλες οι επόμενες πραγματοποιήθηκαν στα Τσαμάκια.
Η επιλογή των Μπλοκιών ως τόπου εκτέλεσης είχε ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. Βρισκόταν κοντά στο παλιό λιμάνι της Μυτιλήνης και ήταν ορατή από τους ανθρώπους στην απέναντι πλευρά. Τα ξημερώματα, μάλιστα, ψαράδες που κατέβαιναν για τη δουλειά τους μπορούσαν να γίνουν αυτόπτες μάρτυρες των εκτελέσεων. Αυτό, σύμφωνα με την ιστορική καταγραφή, συνέβαλε στη μεταφορά του τόπου των εκτελέσεων στα Τσαμάκια.
Στα Τσαμάκια 39 άνθρωποι σε 14 εκτελέσεις
Από τις 23 Μαρτίου 1942 αρχίζει η σειρά των ομαδικών εκτελέσεων στα Τσαμάκια. Στις 14 εκτελέσεις που ακολούθησαν, μέχρι και τον Ιούνιο του 1944, εκτελέστηκαν 39 άνθρωποι.
Ανάμεσά τους υπήρχαν κάτοικοι της Λέσβου, αλλά και άνθρωποι που είχαν έρθει από άλλα μέρη της Ελλάδας ή από τις αλύτρωτες πατρίδες.
Υπήρχαν νέοι μόλις 21 ετών, αλλά και ηλικιωμένοι. Ο νεότερος από τους καταγεγραμμένους ήταν 21 ετών, ενώ ο μεγαλύτερος, ο Μιχαήλ Καβακέλλης, ήταν 70 ετών.
Ιδιαίτερα συγκλονιστική είναι η περίπτωση του Παναγιώτη Παναγή, 51 ετών, και του γιου του Γεωργίου Παναγή, μόλις 21 ετών, οι οποίοι εκτελέστηκαν μαζί στις 23 Μαρτίου 1942, μαζί με τον Θεόδωρο Τρατά και τον Μιχαήλ Χατζηγιάννη.
Τα 42 ονόματα
Οι 42 πατριώτες των 17 εκτελέσεων είναι:
-Στα Μπλόκια – 3 εκτελεσμένοι
- Γεώργιος Λαγουτάρης του Παναγιώτου, 45 ετών, Πλαγιά Πλωμαρίου.
- Νίκος Βουδούρης του Σταύρου, 34 ετών, Προύσα Μικράς Ασίας.
- Παναγιώτης Ψάνης του Νικολάου, 29 ετών, Πολιχνίτος.
-Στα Τσαμάκια – 39 εκτελεσμένοι
- Παναγιώτης Παναγής του Γεωργίου, 51 ετών, Σκόπελος Γέρας.
- Γεώργιος Παναγής του Παναγιώτη, 21 ετών, Σκόπελος Γέρας.
- Θεόδωρος Τρατάς του Παναγιώτη, 51 ετών, Λουτρά.
- Μιχαήλ Χατζηγιάννης του Γεωργίου, 42 ετών, Σκόπελος Γέρας.
- Γεώργιος Πορτόγλους του Ιωάννη, 27 ετών, Πλωμάρι.
- Κωνσταντίνος Κουκαράς του Γεωργίου, 30 ετών, Πλωμάρι.
- Πέτρος Γκιργκέτσος του Γεωργίου, 21 ετών, Μυτιλήνη.
- Αριστείδης Μαραγκός του Φωτίου, 27 ετών, Άντισσα.
- Λευτέρης Καπακτσής του Ιζέτ, 41 ετών, Ίππειος.
- Πέτρος Κωστόπουλος του Νικολάου, 27 ετών, Πριόλιθος Καλαβρύτων.
- Χρήστος Κινούσης, Αθήνα.
- Κωνσταντίνος Σιώρης του Παναγιώτη, 27 ετών, Ισάρι Μεγαλόπολης.
- Νικηφόρος Πατέρας του Ηλία, 27 ετών, Μελίσσι Ξυλοκάστρου.
- Νικόλαος Διγαλάκης του Εμμανουήλ, 34 ετών, Ραβδούχα Χανίων.
- Αντώνιος Γεράλης του Δημητρίου, 29 ετών, Πλωμάρι.
- Ματθαίος Πρωτόγυρος του Γεωργίου, 22 ετών, Παλαιοχώρι Πλωμαρίου.
- Χαράλαμπος Μπατάς του Παναγιώτη, 34 ετών, Παναγιούδα.
- Στυλιανός Κούτρας του Παναγιώτου, 45 ετών, Πέραμα.
- Θεοδόσιος Ταρατόρης του Βασιλείου, 28 ετών, Πέτρα.
- Μιχαήλ Καβακέλλης του Παναγιώτη, 70 ετών, Μυτιλήνη.
- Γεώργιος Τσακίρης του Βασιλείου, 21 ετών, Πλωμάρι.
- Σάββας Μαρούσκος του Γεωργίου, 23 ετών, Χάλικας Μυτιλήνης.
- Ευστράτιος Κυριαζής του Αντωνίου, 67 ετών, Αγία Παρασκευή.
- Αντώνιος Λιάμης του Αθανασίου, 41 ετών, Μόλυβος.
- Βασίλειος Κουνιάρης του Στυλιανού, 25 ετών, Μόλυβος.
- Κωνσταντίνος Φωτιάδης του Δημητρίου, 41 ετών, Παλαιόκηπος.
- Ευστράτιος Ψαριανός του Φρατζέσκου, 42 ετών, Αγιάσος.
- Σπύρος Τσιριγώτης του Ανδρέα, Ζάκυνθος.
- Γεώργιος Βαρβάκης του Αριστείδη, 32 ετών, Αγιάσος.
- Παναγιώτης Χατζηαναστασίου του Κωνσταντίνου, 23 ετών, Κυδωνίες.
- Εμμανουήλ Λιόσης, Αθήνα.
- Ευστράτιος Καραμούτσος του Αποστόλου, 27 ετών, Μυτιλήνη.
- Ευστράτιος Ζωγράφος του Αλεξάνδρου, 23 ετών, Μυτιλήνη.
- Γεώργιος Ζλατόγλου του Ευστρατίου, 25 ετών, Κυδωνίες Μικράς Ασίας.
- Θεόδωρος Ανδριώτης του Δημητρίου, 30 ετών, Κυδωνίες Μικράς Ασίας.
- Τριαντάφυλλος Μπεκιαρίδης, Ανατολική Θράκη.
- Δημήτριος Βάλιος του Αθανασίου, 25 ετών, Σκόπελος Γέρας.
- Γεώργιος Νήρος του Νικολάου, 32 ετών, Σκόπελος Γέρας.
- Ευστράτιος Πασχαλιάς του Ιωάννη, 28 ετών, Αγιάσος.
Η ιστορική καταγραφή των «Φίλων Ιστορικής Μνήμης και Πολιτιστικής Δημιουργίας» παρουσιάζει τις 17 εκτελέσεις και τα ονοματεπώνυμα των 42 εκτελεσμένων, ενώ σημαντικά είναι τα στοιχεία που δίνει ο Γιώργος Γαλέτσας, που θα είναι και ο ομιλητής στην εκδήλωση που διοργανώνεται την Κυριακή.
Η πορεία προς τον θάνατο
Οι εκτελέσεις γίνονταν χαράματα. Η πομπή ξεκινούσε από το άντρο της Γκεστάπο, την επιταγμένη βίλα Ηλιόπουλου στη Σουράδα, όπου είχε εγκατασταθεί η γερμανική μυστική αστυνομία και ακολουθούσε τη διαδρομή προς τον τόπο της εκτέλεσης. Μπροστά προπορευόταν το αυτοκίνητο που οι Μυτιληνιοί αποκαλούσαν «Χάρο», με ένα αναμμένο λυχνάρι λαδιού. Ακολουθούσαν τα οχήματα της γερμανικής φρουράς, το όχημα με τους μελλοθανάτους και, τέλος, το όχημα με το εκτελεστικό απόσπασμα.
- Στα Μπλόκια οι καταδικασμένοι δένονταν σε ξύλινο σταθερό πλαίσιο και εκτελούνταν από το εκτελεστικό απόσπασμα.
- Στα Τσαμάκια δένονταν στους κορμούς των πεύκων και εκτελούνταν με ριπές. Η διαδικασία ολοκληρωνόταν με τη χαριστική βολή.
Η φωτογραφία του Παναγιώτη Ψάνη
Από την τρίτη εκτέλεση, εκείνη του Παναγιώτη Ψάνη στις 17 Οκτωβρίου 1941, έχει διασωθεί ένα συγκλονιστικό φωτογραφικό ντοκουμέντο.
Ένας Γερμανός αξιωματικός φωτογράφισε τη διαδικασία της εκτέλεσης. Η φωτογραφία δημοσιεύθηκε μεταπολεμικά στον «Λεσβιακό Κήρυκα», αποτελώντας ένα από τα ελάχιστα οπτικά τεκμήρια των εκτελέσεων στη Μυτιλήνη.
Ο Ψάνης ήταν ο τρίτος και τελευταίος άνθρωπος που εκτελέστηκε στα Μπλόκια.
Από την επόμενη ομαδική εκτέλεση, στις 23 Μαρτίου 1942, ο τόπος του θανάτου ήταν πλέον τα Τσαμάκια.
Χωρίς τάφο
Η τραγωδία δεν τελείωνε με την εκτέλεση. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες και τις σχετικές ιστορικές καταγραφές, οι σοροί δεν παραδίδονταν στις οικογένειες για ταφή. Αναφέρεται ότι τοποθετούνταν σε σάκους, μαζί με πέτρες, μεταφέρονταν με επιταγμένα αλιευτικά και ρίχνονταν στη θάλασσα. Έτσι οι οικογένειες των εκτελεσμένων δεν είχαν έναν τάφο για να σταθούν μπροστά του.
Η θάλασσα έγινε ο άγνωστος τάφος τους.
Από τα 33 ονόματα στα 42
Η ιστορία της μνήμης τους έχει και τη δική της διαδρομή. Το πρώτο μεταπολεμικό μνημείο τοποθετήθηκε από τον Δήμο Μυτιλήνης το 1946, χωρίς ονόματα.
Το 1994 τοποθετήθηκε στήλη με 33 ονόματα, σύμφωνα με την τότε έρευνα της φιλολόγου Βασιλικής Κουρβανιού.
Η έρευνα όμως συνεχίστηκε.
Το 2010 τοποθετήθηκε νέα στήλη με 42 ονόματα, μετά τα νεότερα ιστορικά στοιχεία που συγκέντρωσε ο Γιώργος Γαλέτσας. Έτσι αποκαταστάθηκε στη συλλογική μνήμη και η πλήρης καταγραφή των 42 εκτελεσμένων.
Το 2016, ύστερα από πρόταση των «Φίλων Ιστορικής Μνήμης και Πολιτιστικής Δημιουργίας» και απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, ο χώρος χαρακτηρίστηκε «Τσαμάκια – Μαρτυρικός Τόπος Ιστορικής Μνήμης».
Σήμερα, κάθε εκδήλωση μνήμης στα Τσαμάκια δεν αφορά μόνο εκείνους που εκτελέστηκαν στο συγκεκριμένο άλσος.
Αφορά το σύνολο των 42 ανθρώπων των 17 εκτελέσεων, από τους οποίους οι τρεις πρώτοι έπεσαν στα Μπλόκια και οι υπόλοιποι 39 στα Τσαμάκια.
Γι’ αυτό και η συμβολική διαδρομή μνήμης που πραγματοποιείται τα τελευταία χρόνια ξεκινά από το σημείο όπου βρισκόταν η Γκεστάπο στη Σουράδα και καταλήγει στο μνημείο των εκτελεσμένων στα Τσαμάκια. Ακολουθεί συμβολικά τη διαδρομή που έκαναν οι μελλοθάνατοι προς τον τόπο της εκτέλεσης.
Και κάθε φορά που ακούγονται τα ονόματά τους, η ιστορία παύει να είναι ένας αριθμός.
Είναι ο Γεώργιος Λαγουτάρης, ο Νίκος Βουδούρης, ο Παναγιώτης Ψάνης και οι άλλοι 39 που ακολούθησαν.
Είναι άνθρωποι που είχαν οικογένειες, σπίτια, γονείς, παιδιά, αδέλφια και όνειρα.
Τρεις έπεσαν στα Μπλόκια και 39 στα Τσαμάκια, όμως και οι 42 ανήκουν στο Πάνθεον των αθανάτων.
