Γράφει: Ο Δημήτριος Ι. Χατζηλίας
Επίτιμος Σχολικός Σύμβουλος
Τα τελευταία τριάντα και πάνω χρόνια διαβάζουμε κι ακούμε για εκείνους που οι πόλεμοι, οι εμφύλιοι πόλεμοι, οι διώξεις και η βία τους αναγκάζουν να εγκαταλείπουν την πατρίδα τους και με χίλιους δυο κινδύνους να μετακινούνται, κύρια, προς την Ευρώπη για ασφάλεια και ειρήνη. Είναι, όπως λένε και στον Ο.Η.Ε., «Πρόσφυγες για την ειρήνη» και «Διωγμένοι για την ειρήνη». Είναι πολίτες από τη Συρία, το Αφγανιστάν, τη Βιρμανία, το Ιράκ, την Παλαιστίνη, το Ιράν, από την Ουκρανία, τελευταία από τη Βενεζουέλα κι άλλα μέρη. Ελπίζουν ότι μια μέρα θα γυρίσουν στην πατρίδα τους.
Το καλοκαίρι (2026) μια Δευτέρα του Αυγούστου προβλήθηκε στην κεντρική, κατάμεστη πλατεία του Σκαλοχωρίου (Πλάτανος) το ντοκιμαντέρ του Τούρκου σκηνοθέτη-δημοσιογράφου Οσμάν Οκκάν «Διωγμένοι για την ειρήνη», που αναφέρεται στην ανταλλαγή των πληθυσμών τον Οκτώβριο του 1923, μετά την απελευθέρωση της Λέσβου από τους Τούρκους κατακτητές το Δεκέμβριο του 1912, μετά τον πρώτο διωγμό των Ελλήνων (1914) της Μ. Ασίας, μετά την παλιννόστηση και τα όσα έγιναν το δεύτερο διωγμό (1922), την καταστροφή της Σμύρνης και τα όσα ακολούθησαν με τους 47.000, και πάνω, πρόσφυγες στη Λέσβο.
Το ντοκιμαντέρ δεν έχει καμιά σχέση με αυτούς που εκπατρίζονται για την ειρήνη. Οι βάρκες του 1922 που έφθαναν στη Λέσβο δεν έχουν σχέση με τις βάρκες των δουλεμπόρων του 2015-2019. Οι Τούρκοι ήταν κατακτητές τέσσερις αιώνες στη Λέσβο. Ελευθερώθηκε πρώτα η Μυτιλήνη και μετά ολόκληρη η Λέσβος (1912) με την ήττα των Τούρκων στον Κλαπάδο. Ο τίτλος, πρώτα, του ντοκιμαντέρ δε βλέπω να έχει σχέση με την απελευθέρωση της Λέσβου και του Σκαλοχωρίου και την ανταλλαγή των πληθυσμών. Η ιστορική επιμέλεια της ταινίας, στην ελληνική έκδοση, είναι ακατανόητη.
Το περιεχόμενο, επίσης, του ντοκιμαντέρ διαβάζεται σύμφωνα με τις απόψεις (δόγμα) της εξωτερικής πολιτικής της γειτονικής χώρας, που δεν έχει αλλάξει σε τίποτα, από τη Συνθήκη της Λωζάννης μέχρι σήμερα, όποιος και να κυβερνά αυτή τη χώρα. Οι απόψεις των Θεοδωράκη, Φαραντούρη, Λιβανελί, ωραίες, δείχνουν τις ευαισθησίες του σκηνοθέτη, αλλά είναι άσχετες με την ιστορία και τα γεγονότα της ανταλλαγής. Οι Τούρκοι δεν ήταν πρόσφυγες και για τα γεγονότα πριν την ανταλλαγή υπάρχει σιωπή. Η μνήμη σε χιλιάδες οικογένειες είναι μέχρι σήμερα ζωντανή και ανθεκτική. Τα γεγονότα μεταφέρονται από στόμα σε στόμα χωρίς να βλέπουν πάντοτε γεωγραφική εγγύτητα.
Και έρχομαι, τώρα, σε κάποια γεγονότα που αναφέρονται στο Σκαλοχώρι εκείνης της εποχής, που δείχνουν ότι η ιστορική επιμέλεια, το ξαναγράφω, του ντοκιμαντέρ έγινε χωρίς την απαιτούμενη ερευνητική γνώση.
Μετά την απελευθέρωση της Λέσβου (1912) και μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών (1923) οι Τούρκοι του Σκαλοχωρίου, και όλης της Λέσβου, ζούσαν ειρηνικά με τους χριστιανούς, τύγχαναν ισονομίας και διαβίωναν χωρίς διακρίσεις, παρά τα συνεχή οικονομικά και πολιτικά προβλήματα που αντιμετώπιζε η χώρα. Όταν υπεγράφη (Λωζάννη, 30-01-1923) η Σύμβαση και το Πρωτόκολλο υποχρεωτικής ανταλλαγής των πληθυσμών, που θα άρχιζε μετά το Μάιο, οι μουσουλμάνοι του Σκαλοχωρίου άρχισαν να πουλάνε κινητά πράγματα και ζώα (εκτός λίρες και χρυσό). Ακίνητα δεν μπορούσαν να πουλήσουν.
Μέχρι την υπογραφή της συνθήκης της Λωζάννης (24-07-1923) δεν είχε αρχίσει η ανταλλαγή. Πολλοί Τούρκοι του Σκαλοχωρίου, αλλά κι άλλων χωριών, όπως διαβάζουμε σε εφημερίδες της Λέσβου, ζήτησαν να πάρουν την ελληνική ιθαγένεια για να μην φύγουν, πράγμα που δεν έγινε.
Στις 14-10-1923 στο Τσαμούρ Λιμάνι(Καλό Λιμάνι σήμερα) από όπου θα έφευγαν για τις Κυδωνίες με το πλοίο Ζαννέτα, οι Τούρκοι του Σκαλοχωρίου και της Ανεμώτιας, κατέβηκαν για να τους αποχαιρετήσουν οι δάσκαλοι του Σκαλοχωρίου (Α. Αναγνωστόπουλος και Χ. Παυλιόγλου) με τους μαθητές του Σχολείου, όλο το Κοινοτικό Συμβούλιο του Σκαλοχωρίου (Στ. Στεφάνου, Δ. Χρυσοστόμου, Ι. Συκάς, Γ. Ιατρόπουλος, Χ. Μαμούδης, Γ. Τενέδιος, Α. Καραντωνίου, Μ. Κόντης) και πολύς κόσμος, άνδρες και γυναίκες. Αποχωρίστηκαν με δάκρυα στα μάτια.
Έτσι έφυγαν οι Τούρκοι αν και ήταν κατακτητές. Ούτε διώχτηκαν, ούτε ήταν πρόσφυγες. Αυτός είναι ο πολιτισμός των Ελλήνων.
Με τους Έλληνες, όμως, της Μ. Ασίας και την καταστροφή της Σμύρνης ξέρουν οι πάντες τι έγινε. Αληθινοί πρόσφυγες. Οι σφαγές, οι εμπρησμοί, οι βασανισμοί, οι πνιγμοί, οι εξαθλιώσεις όλων των προσφύγων που ήρθαν στη Λέσβο και το Σκαλοχώρι σε ποια ειρήνη απέβλεπαν; Αναφέρω, ενδεικτικά, την απόφαση της Εκκλησίας της Ελλάδος να καθιερώσει την Κυριακή, πριν την ύψωση του Τιμίου Σταυρού, ως ημέρα μνήμης των κληρικών και των λαϊκών της Μ. Ασίας που μαρτύρησαν κατά τις δραματικές μέρες του 1922.
Στο ντοκιμαντέρ είδαμε και τον υπερήλικα Τούρκο Φερχάτ Ερίς, φωτογραφία του σπιτιού του που άφησε στο Σκαλοχώρι κι ακούσαμε πράγματα που θυμόταν που δεν «ταιριάζουν», όμως, με αυτά που ξέρουμε εμείς από πληροφορίες, από τις περιγραφές των επιτροπών ανταλλαξίμων Λέσβου, αλλά και τον τύπο της εποχής εκείνης.
Το σπίτι ήταν του Καρά Μαχμούτ στην Κάτω Συνοικία (στο Σκαλοχώρι υπήρχε, έξω από το χωριό, ξεχωριστό νεκροταφείο, το Αράπ Μιζάρ, για τους Αράπηδες). Απέναντι ακριβώς από το τούρκικο αυτό σπίτι ήταν το σπίτι του προπάππου μου Ηλία Χατζηλία, όπου γεννήθηκαν ο παππούς Νικόλαος και τα αδέρφια του, από τον πρώτο γάμο του προπάππου, Αθηνά και Γεώργιος. Τα δύο σπίτια τα χώριζε ένας στενός δρόμος (είναι το σπίτι, σήμερα, της Φωτεινούλας Μελιδώνη με το γεροντικό της γιαγιάς Καλλιόπης στην αυλή).
Μερικά μέλη της οικογένειας του Καρά Μαχμούτ έφυγαν στην Τουρκία μετά την απελευθέρωση και οι άλλοι, όπως έλεγε η γιαγιά Καλλιόπη, πριν την ανταλλαγή. Το σπίτι είχε στην αυλή μπακάλικο και φούρνο. Ο πατέρας μου (γεννημένος το 1906) έλεγε ότι πήγαινε στο μαγαζί του Καρά Μαχμούτ, του Αράπη, κι αγόραζε καραμέλες και κουλούρια.
Στον πίνακα περιγραφής, στα βιβλία ανταλλαξίμων, του σπιτιού αυτού διαβάζουμε στους αριθμούς 2626/11054: «Οικία Αλή Καρά Μαχμούτ, Συνοικία Κάτω Αγορά. Διώροφος, λιθόκτιστη, κεραμοσκεπής, διαστάσεις 10,3Χ8,8Χ6,4, τέσσερα δωμάτια, υπόγειο, παράρτημα με κλίβανο (φούρνο), αυλή 44,6 τ.μ. και κηπάριο 331,4 τ.μ. [……… ] παραχωρήθηκε εις Δημοσθένη Καραπαναγιώτη………».
Είχε λοιπόν, σίγουρα, το σπίτι αυτό, όπως λένε και οι πληροφορίες που αναφέραμε, παντοπωλείο, φούρνο και ήταν του Αλή Καρά Μαχμούτ.
Ο Καραπαναγιώτης (παρατσούκλι Καφτός) έφτιαξε το σπίτι που δείχνουν στο ντοκιμαντέρ και τα προίκισε όλα (σπίτι, αυλή, κηπάριο) στην κόρη του Αφροδίτη που παντρεύτηκε το Λυκούργο Λυκούργου από την Καλλονή. Ο Λυκούργος στο κηπάριο έκανε το 1952 το κέντρο Μαΐάμι ή Πέντε Άλφα.
Εκτός των παραπάνω στη λεσβιακή εφημερίδα «Σάλπιγξ», του Φεβρουαρίου του 1918 διαβάζουμε: «Προ ημερών άγνωστοι διαρρήξαντες την θύραν του εν Σκαλοχωρίω παντοπωλείου του Αλή Καρά Μαχμούτ, έκλεψαν τρεις σάκκους αλεύρου και 42 άρτους αξίας περίπου 200 δραχμών. Ενεργούνται ανακρίσεις προς σύλληψιν των δραστών».
Στο ντοκιμαντέρ δεν ακούσαμε τίποτα, από τα παραπάνω, από τον Φερχάτ Ερίς. Λέμε, σίγουρα, ότι το σπίτι που έδειξαν δεν ήταν του Φερχάτ.
Να μιλούσε ο Φερχάτ για άλλο σπίτι του χωριού, να μην θυμόταν λόγω γήρατος, να έδωσαν λάθος πληροφορίες στο σκηνοθέτη; Ίσως. Δεν θέλω να πιστέψω, σε καμιά περίπτωση, ότι παρουσιάστηκε και μίλησε για να συνδέσουν το ντοκιμαντέρ με το Σκαλοχώρι.
Λέμε ΝΑΙ στις εμπορικές, τουριστικές και κυρίως πολιτιστικές σχέσεις με τη γείτονα χώρα, γιατί μέσω αυτών προάγεται η ειρήνη. Ειρήνη, όμως, μόνο εφόσον διαβάζουμε και γράφουμε σωστά την τοπική μας ιστορία, δεν απενοχοποιούμε την άλλη πλευρά, δεν ξεχνούμε τη Γενοκτονία και δεν ταυτίζουμε κατακτητές και πρόσφυγες. Κάποιες άβολες αλήθειες πριν τη Συνθήκη της Λωζάννης όταν ξεχνιούνται και όσα συνέβησαν και συμβαίνουν έκτοτε μόνο την ειρήνη δεν βοηθούν.
Το ντοκιμαντέρ που είδαμε στο Σκαλοχώρι δεν υπηρετεί το σκοπό αυτό, παρά το ειρηνικό πνεύμα, τις αγωνίες και τις ιδέες του σπουδαίου σκηνοθέτη.
