Γράφει ο Στράτος Σαλαβός*
Το ημερολόγιο έδειχνε Τετάρτη 18 Μαρτίου 1936 όταν μαθεύτηκε η είδηση του θανάτου του Εθνάρχη Ελευθερίου Βενιζέλου. Η χρονιά δεν είχε μπει με καλούς οιωνούς. Η αναταραχή εξαιτίας του κινήματος Πλαστήρα την 1η Μαρτίου 1935 είχε πληγώσει και διχάσει ξανά την χώρα, ενώ τον Ιανουάριο είχε φύγει από τη ζωή ο Γιώργος Κονδύλης σε ηλικία μόλις 57 χρόνων, ένας από τους πρωταγωνιστές των εξελίξεων. Στις εκλογές της 26ης Ιανουαρίου 1936 τα βενιζελικά κόμματα είχαν πάρει 142 έδρες, τα αντιβενιζελικά 143 και το Παλλαϊκό Μέτωπο (ΚΚΕ) 15. Τότε ξέσπασε σάλος με την συμφωνία Σοφούλη-Σκλάβαινα, που αφορούσε συμφωνία Βενιζελικών με Παλλαϊκό Μέτωπο για εκλογή Προέδρου Βουλής. Σχηματίζεται η κυβέρνηση Δημήτρη Δεμερτζή στην οποία αντιπρόεδρος τοποθετήθηκε ο Ιωάννης Μεταξάς. Μετά έναν μήνα περίπου έφυγε από τη ζωή και ο Δεμερτζής, ενώ πρωθυπουργός αναλαμβάνει ο Μεταξάς, ο οποίος ως γνωστόν στις 4 Αυγούστου κήρυξε δικτακτορία στην Ελλάδα.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος ήταν 72 χρόνων όταν στις 13 Μαρτίου 1936 υπέστη εγκεφαλικό. Οι μέρες περνούσαν και σιγά-σιγά η κατάστασή του χειροτέρευε. Παρέλυσε η δεξιά πλευρά του και τα λόγια του όσο πήγαινε και λιγόστευαν. Οι γιατροί που τον εξέταζαν διαπίστωσαν ότι έπαθε εγκεφαλική συμφόρηση. Η γυναίκα του, Ελένη Βενιζέλου, τηλεγράφησε στα παιδιά του Κυριάκο και Σοφοκλή ότι η κατάσταση του πατέρα τους ήταν πολύ κρίσιμη. Κι όμως, αν και δεν είχε επαφή με το γύρω κόσμο, όταν τον επισκέφτηκε ο φίλος του Βασίλης Σκουλάς τον αναγνώρισε και σηκώνοντας το χέρι τού έπιασε τον ώμο και κάτι πήγε να του πει. Εκείνο το πρωί της 17ης Μαρτίου η Ελένη Βενιζέλου έστειλε τηλεγράφημα στον Θεμιστοκλή Σοφούλη ότι: «Με βαθυτάτη οδύνη σας γνωρίζω ότι ο πρόεδρος ασθενεί σοβαρότατα».
Το ίδιο βράδυ με πρωτοβουλία του Σοφούλη και των βουλευτών των Φιλελευθέρων και πλήθος κόσμου έγινε δέηση στον Άγιο Γεώργιο Καρύτση για τη διάσωση του Ελευθερίου Βενιζέλου. Όμως η κατάστασή του ήταν μη αναστρέψιμη. Η Ελένη Βενιζέλου στο βιβλίο της «Στη σκιά του Βενιζέλου» γράφει χαρακτηριστικά: «… το παραλήρημα άρχισε τη νύχτα της 17ης προς 18ης. Ταραγμένος ήθελε να σηκωθεί. Το χάραμα, ήσυχος, είχε μερικές στιγμές διαύγειας, αναζήτησε το χέρι μου, το έσφιξε δυνατά και πολύ ήρεμος, έσβησε γύρω στις οκτώ το πρωί». Με νέο τηλεγράφημά της στον Σοφούλη το πρωί της 18ης Μαρτίου η Ελένη γράφει: «Με βαθυτάτη οδύνη αναγγέλλω ανεπανόρθωτον συμφορά που μας έπληξε».
Το Σάββατο της 21ης Μαρτίου η σορός του Βενιζέλου μεταφέρθηκε από το σπίτι του της οδού Μποζόν, στην Ελληνορθόδοξη εκκλησία του Αγίου Στεφάνου (δύο μέρες νωρίτερα είχε ταριχευθεί). Στη συνέχεια, μεταφέρθηκε με τρένο στο σταθμό της Λυών κι από εκεί έφτασε στο Μπρίντεζι της Ιταλίας. Με τα αντιτορπιλικά «Κουντουργιώτης» και «Ψαρά» που είχε στείλει η ελληνική Κυβέρνηση μεταφέρθηκε στην Ελλάδα.
Η σχέση του μεγάλου ηγέτη με την Λέσβο ήταν ιδιαίτερη. Ήταν ο ηγέτης της Ελλάδας όταν η Λέσβος ελευθερώθηκε, ήταν ο ηγέτης που κατόπιν επισκεπτόταν το νησί, συναντούσε φίλους, περιόδευε στα χωριά. Στην δε κυβέρνηση του 1928 είχε τοποθετήσει δύο υπουργούς εκλεγμένους από τον Νομό μας. Τον Γεώργιο Παπανδρέου και τον Βύρωνα Καραπαναγιώτη. Αλλά και ο λαός της Λέσβου πάντα στήριζε στις εκλογές τον Ελευθέριο Βενιζέλο και πάντα τον ψήφιζε με πάθος.
Στις εφημερίδες της Λέσβου το θλιβερό άγγελμα του θανάτου του αντιμετωπίστηκε ανάλογα με την τοποθέτηση της κάθε εφημερίδας. Ο ΔΗΜΟΚΡΑΤΗΣ του Τέρπανδου Αναστασιάδη και ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ του Θ. Λεφκία, βενιζελικές και οι δύο, αφιέρωσαν ολόκληρα τα πρωτοσέλιδά τους στον μεγάλο Έλληνα ηγέτη. «Ο ΜΕΓΑΣ ΝΕΚΡΟΣ» έγραψε ο Ταχυδρόμος κυκλοφορώντας, έχοντας σε ολόκληρη την πρώτη σελίδα τη φωτογραφία του Ελευθερίου Βενιζέλου. Στις μέσα σελίδες βέβαια μια σειρά από αφιερώματα στον άνθρωπο που σημάδεψε το νησί μας. Άλλωστε στις πρώτες ελεύθερες εκλογές που πήρε μέρος η Λέσβος μετά την απελευθέρωσή της, ήρθε με τη σύζυγό του ο Βενιζέλος στο νησί μας στις 26 Απριλίου 1915 και φιλοξενήθηκε επί ένα σχεδόν μήνα στη βίλα Αλεπουδέλλη (Σουράδα). Το διάστημα αυτό, εκτός από τους πολιτικούς του φίλους, συναντήθηκε με δεκάδες απλούς κατοίκους, συνομίλησε μαζί τους, ενώ επισκέφθηκε και τα μεγάλα χωριά του νησιού μας. Και μετά επέστρεψε στην Αθήνα λίγες μέρες πριν τις εκλογές της 31ης Μαΐου στις οποίες κέρδισε τις 187 από τις 316 έδρες της Βουλής! Αλλά, δυστυχώς, μετά η πατρίδα μας μπήκε στην περίοδο του μεγάλου διχασμού που σφράγισε την ιστορία της νεότερης Ελλάδας.
Με τον τίτλο «Ο Μέγας Έλλην Απέθανεν» κυκλοφόρησε ο Δημοκράτης, η εφημερίδα που εξέδωσε ο Τέρπανδος Αναστασιάδης με προτροπή του Γεωργίου Παπανδρέου και που πάντα στήριζε Βενιζελικούς συνδυασμούς. Έγραφε χαρακτηριστικά: «Ενικήθη. Σωματικώς ναι. Αλλά ψυχικώς εξήλθεν και από την γιγαντομαχίαν αυτής Νικητής… Ο Μέγας Έλλην απέθανεν. Αλλ΄η φλογισμένη του ψυχή διαγράφεται εις τον Ελληνικόν ορίζοντα ως φωτεινόν μετέωρον που θα ρίπτη αιωνίως την ακτινοβολίαν του επάνω εις τας σελίδας της Ελληνικής ιστορίας…».
Την επομένη του θανάτου του, στις 19 Μαρτίου, ημέρα Πέμπτη, τελέστηκε επιμνημόσυνος δέησις στην Μητρόπολη Μυτιλήνης στην οποία συμμετείχαν κόμματα και φορείς του τόπου μας. Αποφασίστηκε επίσης να κλείσουν τα μαγαζιά της πόλης, να αναρτηθούν μεσίστιες οι σημαίες, ενώ δεν κυκλοφόρησαν για δυο ημέρες οι εφημερίδες Δημοκράτης και Ταχυδρόμος.
Ο Τρίβολος, η εβδομαδιαία σατιρική εφημερίδα του Στρατή Παπανικόλα, κυκλοφόρησε έχοντας κεντρικό θέμα ένα ποίημα στον Ελευθέριο Βενιζέλο. Τίτλος του «Στο θάνατο του Ελευθερωτή». Ήταν πάνδημη η θλίψη του Λεσβιακού λαού στον άνθρωπο που είχε απελαυθερώσει το νησί μας το 1912 και ακόμα στις ψυχές των Λεσβίων ήταν αποτυπωμένη η στιγμή της απελευθέρωσης.
Η Λεσβιακή Ηχώ που είχε κυκλοφορήσει το 1933 (έκλεισε το 1941) από τον Κλέαρχο Μαριγλή και εξέφραζε φιλοβασιλικές ιδέες, επισημαίνει από τη δική της σκοπιά πως: «Η Λέσβος ιδιαιτέρως θλίβεται, διότι ο εκλιπών πολιτικός ήταν εις των κυριοτέρων συντελεστών της ελευθερίας της, το πρόσωπο εις το οποίον η πλειονότης του λαού εξηκολούθει να αποβλέπει μετ’ εμπιστοσύνης και λατρείας». Ένα ιδιαίτερα κολακευτικό σχόλιο από μια εφημερίδα που προσδιοριζόταν ως «Διερμηνεύς Ιδεών Βασιλικών»!
Σκληρή όμως ήταν η στάση του ΕΜΠΡΟΣ «Όργανο πάλης του εργαζόμενου λαού», τοπική εφημερίδα του ΚΚΕ, έναντι του Ελευθερίου Βενιζέλου. Δεν τον συγχώρεσε ποτέ για τη θέσπιση του λεγόμενου «Ιδιώνυμο» το 1929 με το οποίο ποινικοποιούσε ιδέες κι έδινε την ευχέρεια διώξεων κομμουνιστών. Πέραν τούτου η εφημερίδα το βάζει και σε άλλη διάσταση:
«Από το 1915 όμως και δώθε ακολούθησε πιστά την αντιδραστικοποίηση της τάξης του και στάθηκε ο πιο αμείλικτος διώχτης του Λαού…. Κατόρθωσε να δημοκοπήσει και να παρουσιασθεί σαν απελευθερωτής των Νέων Χωρών, γι’ αυτό και είχε εκεί τις πιότερες συμπάθειες, ενώ δεν έκανε τίποτα άλλο παρά από τον ένα ληστή, τον Τούρκο καταχτητή, να μας ρίξει στον χειρότερο εκμεταλλευτή, τον Έλληνα πλουτοκράτη»!!!
Ο Μεγάλος Έλληνας “έφυγε” τον Μάρτιο του 1936, αλλά έχει βάλει τη σφραγίδα του, η ιστορία μιλάει ακόμα για το έργο του Ελευθερίου Βενιζέλου.
*Ο Στράτος Σαλαβός είναι συγγραφέας των βιβλίων ΕΛΑΒΟΝ (2023) και ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣΗ (2024), ενώ διατηρεί καθημερινή συνεργασία με ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ ΛΕΣΒΟΥ
