Με αφορμή τη δημοσιοποίηση φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, ένα ζήτημα ιστορικής μνήμης επανήλθε δυναμικά στην επικαιρότητα. Το σπάνιο φωτογραφικό υλικό, το οποίο είχε εμφανιστεί προς δημοπράτηση στην πλατφόρμα του eBay, προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στην Ελλάδα. Μετά από παρεμβάσεις και κινητοποίηση φορέων, η δημοπρασία αποσύρθηκε και το υλικό αναμένεται να περιέλθει στην κατοχή του ελληνικού κράτους, ώστε να διαφυλαχθεί ως ιστορικό τεκμήριο και όχι ως εμπορικό αντικείμενο.
Η εξέλιξη αυτή έφερε ξανά στο προσκήνιο μία από τις πιο δραματικές στιγμές της Κατοχής: Την εκτέλεση των 200 αγωνιστών την Πρωτομαγιά του 1944. Ανάμεσά τους βρίσκονταν και έξι κομμουνιστές από τη Λέσβο, άνθρωποι που πλήρωσαν με τη ζωή τους τη συμμετοχή τους στον αντιφασιστικό αγώνα. Ένας εξ αυτών, ο Αναστάσης Πατέστος, ήταν συγγενής του σημερινού συνηγόρου του δημότη του Δήμου Μυτιλήνης, Απόστολου Πατέστου, γεγονός που προσδίδει επιπλέον τοπική και ανθρώπινη διάσταση στη μνήμη της θυσίας.
Τα στοιχεία για τη ζωή και τη δράση των έξι Λεσβίων αγωνιστών συγκεντρώθηκαν και δημοσιοποιήθηκαν από τον Σύλλογο Φίλων Ιστορικής Μνήμης και Πολιτισμού, βασισμένα σε παλαιότερο δημοσίευμα του Π. Κουτσκουδή στο «Νέο Εμπρός» και στα αρχεία του ερευνητή Γιώργου Γαλέτσα.
Η ιστορική συγκυρία της εκτέλεσης
Στις 27 Απριλίου 1944, τμήματα του ΕΛΑΣ Πελοποννήσου επιτέθηκαν σε γερμανική στρατιωτική φάλαγγα στους Μολάους Λακωνίας. Από την επίθεση σκοτώθηκε ο Γερμανός στρατηγός Κρεζ μαζί με τρεις ακόμη αξιωματικούς. Η ναζιστική διοίκηση απάντησε με σκληρά αντίποινα.
Ο στρατιωτικός διοικητής της νότιας Ελλάδας, στρατηγός Σπάιντελ, διέταξε την εκτέλεση 200 κομμουνιστών κρατουμένων. Οι περισσότεροι είχαν ήδη φυλακιστεί ή εξοριστεί πριν από τον πόλεμο για τη δράση τους στο εργατικό και κομμουνιστικό κίνημα. Πολλοί προέρχονταν από την Ακροναυπλία και την Ανάφη – τόπους εξορίας πολιτικών κρατουμένων – ενώ άλλοι ήταν μέλη της ΕΠΟΝ ή αιχμάλωτοι αντάρτες του ΕΛΑΣ.
Την Πρωτομαγιά του 1944, στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, οι 200 οδηγήθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα. Ο χώρος έμεινε έκτοτε γνωστός ως «θυσιαστήριο της λευτεριάς», σύμβολο αντίστασης απέναντι στη φασιστική βαρβαρότητα.
Η Λέσβος στο μεγάλο μνημόσυνο της ιστορίας
Η Λέσβος είχε τη δική της παρουσία σε εκείνη τη μαύρη αλλά και ηρωική σελίδα. Οι έξι Λέσβιοι που εκτελέστηκαν αντιπροσωπεύουν διαφορετικές κοινωνικές διαδρομές, με κοινό όμως όραμα: Την αντίσταση και την ελευθερία.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΑΝΟΥΣΑΣ
Γεννημένος το 1920 στον Μανταμάδο, εγκαταστάθηκε νέος στην Αθήνα όπου εντάχθηκε στο ΚΚΕ. Συνελήφθη από τη δικτατορία Μεταξά και φυλακίστηκε στην Ακροναυπλία. Στην Κατοχή ανέπτυξε έντονη αντιστασιακή δράση μέσα από την ΕΠΟΝ. Η δράση του τον οδήγησε στη σύλληψη και τελικά στην εκτέλεση στην Καισαριανή.
ΙΓΝΑΤΗΣ ΑΝΤΩΝΕΛΗΣ
Ηλεκτρολόγος από τον Μανταμάδο, μέλος του ΚΚΕ ήδη από το 1932. Εξορίστηκε στην Ανάφη και γνώρισε διαδοχικές συλλήψεις, φυλακίσεις και μεταγωγές. Μετά τη σύλληψή του από τους Γερμανούς μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου και εκτελέστηκε την Πρωτομαγιά του 1944.
ΤΗΛΕΜΑΧΟΣ ΒΑΣΑΛΟΣ
Γεννημένος στην Τένεδο το 1915, ανέπτυξε πολιτική δράση ήδη από τα μαθητικά του χρόνια. Στέλεχος της ΟΚΝΕ και του ΚΚΕ Λέσβου, γνώρισε επανειλημμένες εξορίες. Μετά τη σύλληψή του από τους Γερμανούς οδηγήθηκε στο Χαϊδάρι και από εκεί στο εκτελεστικό απόσπασμα της Καισαριανής.
ΗΛΙΑΣ ΚΑΚΑΛΙΟΣ
Ράφτης από την Αγιάσο και δραστήριο μέλος της τοπικής οργάνωσης νεολαίας, συμμετείχε ενεργά στο εργατικό κίνημα. Εξορίες, στρατιωτική θητεία και φυλακίσεις σημάδεψαν τη ζωή του μέχρι την παράδοσή του στις γερμανικές αρχές κατοχής. Εκτελέστηκε μαζί με τους υπόλοιπους 200.
ΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΠΑΤΕΣΤΟΣ
Γεννημένος στα Μοσχονήσια το 1902, υπηρέτησε αρχικά στη Χωροφυλακή, από την οποία απολύθηκε λόγω πολιτικής δράσης. Αναδείχθηκε σε σημαντικό στέλεχος του ΚΚΕ, γνώρισε μακρόχρονες φυλακίσεις και εξορίες και τελικά μεταφέρθηκε στο Χαϊδάρι. Η εκτέλεσή του στην Καισαριανή αποτελεί σήμερα ζωντανό κρίκο ιστορικής μνήμης για τη Λέσβο.
ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΦΟΥΝΤΗΣ
Απόφοιτος του Λυκείου Μυτιλήνης και υπότροφος σπουδών στη Γάνδη του Βελγίου, επέστρεψε στη Λέσβο και δραστηριοποιήθηκε πολιτικά. Συνελήφθη το 1936 και πέρασε από σειρά φυλακών και τόπων εξορίας. Το 1944 μεταφέρθηκε από το Χαϊδάρι στην Καισαριανή, όπου εκτελέστηκε.
Η μαρτυρία από το Χαϊδάρι
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η μαρτυρία του Λέσβιου εκπαιδευτικού Παναγιώτη Σαμάρα (1906-1985), ο οποίος έζησε την εμπειρία του ναζιστικού στρατοπέδου Χαϊδαρίου – του «προθαλάμου» των εκτελέσεων. Στο περιοδικό Παιδαγωγικό Βήμα Αιγαίου (Μυτιλήνη, 2002) περιγράφει την ατμόσφαιρα τρόμου, την αγωνία των κρατουμένων και την αξιοπρέπεια με την οποία πολλοί αντιμετώπιζαν το επικείμενο τέλος τους.
Οι μαρτυρίες αυτές φωτίζουν την ανθρώπινη διάσταση πίσω από τους αριθμούς: Ανθρώπους που γνώριζαν συχνά τη μοίρα τους αλλά διατηρούσαν την πίστη τους στην ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη.
Από τη δημοπρασία στη μνήμη
Η πρόσφατη υπόθεση της διαδικτυακής δημοπρασίας ανέδειξε ένα κρίσιμο ζήτημα ως προς τη διαχείριση της ιστορικής μνήμης. Το γεγονός ότι το φωτογραφικό υλικό δεν θα καταλήξει σε ιδιωτική συλλογή αλλά σε δημόσιο αρχείο θεωρείται σημαντική εξέλιξη, καθώς διασφαλίζει την ιστορική έρευνα και την πρόσβαση των επόμενων γενεών.
Η ιστορία των 200 της Καισαριανής αποτελεί το λαμπρό κεφάλαιο του παρελθόντος για την αντίσταση των Ελλήνων απέναντι στο φασισμό.
Για τη Λέσβο, οι έξι εκτελεσμένοι δεν είναι απλώς ονόματα σε έναν κατάλογο θυμάτων αλλά οι ψυχές που συνδέουν τον τόπο μας με μια από τις πιο εμβληματικές στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας, ένα ταπεινό αλλά διαρκές μνημόσυνο στους ανθρώπους που στάθηκαν απέναντι στον φόβο και πλήρωσαν με το αίμα τους το τίμημα για τη δική μας ελευθερία.
